Chúng ta đang sống trong một thế giới mà như Karl Rahner đã nói, cuộc đời chúng ta luôn là một bản giao hưởng chưa hoàn thành. Trong kiếp sống này, chẳng có sự trọn vẹn cuối cùng nào cả. Hầu hết chúng ta đều không nhận ra điều đó, và cũng không hay biết rằng chính điều này tạo ra một khoảng trống bên trong, khiến chúng ta mải mê vồ vập lấy cuộc đời một cách tham lam.

Nhưng có những điều có thể giúp ta nhận thức được thực tại ấy, chẳng hạn như thi ca và âm nhạc. Charles-Pierre Baudelaire (1821–1867), một nhà thơ, nhà phê bình nghệ thuật và tiểu luận gia người Pháp, từng nói về thi ca và âm nhạc thế này:

“Chính bởi thi ca và nhờ thi ca, bởi âm nhạc và nhờ âm nhạc, mà tâm hồn mới thoáng thấy được vẻ huy hoàng ở phía bên kia nấm mồ. Và khi một bài thơ tuyệt diệu làm dâng trào giọt lệ nơi khóe mắt, những giọt nước mắt ấy không phải là minh chứng cho một sự tận hưởng quá đỗi, mà đúng hơn là lời chứng cho một nỗi u uất bị kích hoạt, cho một sự khát khao của hệ thần kinh thuộc về một bản thể đang bị lưu đày giữa chốn bất toàn — bản thể luôn khao khát được nắm giữ ngay lập tức, ngay trên mặt đất này, một thiên đường đã được hé lộ.”

Thật là một ngôn từ độc đáo! Thi ca và âm nhạc đánh thức nỗi u uất trong ta theo cách khiến ta ý thức về những giới hạn của cuộc đời, đồng thời khơi dậy cảm nhận về một thiên đàng tương lai và khao khát được ở đó ngay lúc này.

Baudelaire dùng từ “u sầu” (melancholy) để đặt tên cho cảm giác nảy sinh từ khoảng trống trong đời sống, nhưng đó có phải là từ đúng nhất để mô tả những gì chúng ta đang trải qua? Đó là nỗi u uất? Nỗi buồn? Hay nó nên được gọi bằng một cái tên khác hợp lý hơn? Trên thực tế, cảm giác ấy đã được trao cho rất nhiều tên gọi.

Chẳng hạn, Thánh Augustinô không gọi đó là nỗi buồn, mà là một sự khắc khoải, một niềm đau đau đớn, một sự khắc khoải không yên. Như ngài từng thốt lên trong câu nói nổi tiếng: “Lạy Chúa, Chúa đã tạo dựng nên con cho Chúa, và tâm hồn con còn khắc khoải mãi cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.” Đó là biểu đạt kinh điển nhất. Nhưng vẫn còn những cách gọi khác: Nhiều nhà văn tâm linh người Pháp gọi đó là sự bồn chồn, một sự bất an (dis-ease). Tác giả sách Giảng Viên (Qoheleth) trong Kinh Thánh gọi đó là sự vĩnh hằng tính trong lòng người, thứ liên tục đẩy chúng ta lệch nhịp khỏi dòng chảy tự nhiên của thời gian. Cô gái trẻ Anne Frank, khi viết trong nhật ký, đơn giản gọi đó là một nguồn năng lượng khiến cô muốn nhảy ra khỏi làn da của chính mình và muốn có mặt ở khắp mọi nơi cùng một lúc. Nữ tu cao niên đạo đức Ruth Burrows gọi đó là “sự phức tạp đầy dằn dặc”. Nhà khoa học kiêm nhà thần học Pierre Teilhard de Chardin gọi đó là “một sự thánh hóa không thể cưỡng lại”, thứ khiến ai nấy đều phải cất tiếng kêu lên: “Lạy Chúa, xin làm cho chúng con nên một.” Và Frederick Buechner gọi đó là “một sự hiện diện ngầm” bên dưới bề mặt — không rầm rộ như một ban nhạc đồng kèn tự xưng danh, mà chạm vào ta theo những cách tĩnh lặng, để ta toàn quyền lựa chọn: hoặc chẳng thèm ngó ngàng, hoặc lùi lại né tránh.

Nguồn gốc của nó là gì? Nó đến từ đâu? Như Thánh Augustinô đã nói, đó là nỗi khát khao cho chúng ta biết rằng chúng ta được tạo dựng cho Chúa và thế giới này không phải là nơi ở cuối cùng của chúng ta. Nhưng nỗi khát khao này không phải là nỗi buồn, sự u sầu hay bóng tối. Ngược lại, nó hiện hữu trong chúng ta như một nguồn năng lượng dồi dào, một ánh sáng rực rỡ, một sự tỏa sáng.

Nguồn gốc thực sự của nó là đây: Là Kitô hữu, chúng ta tin rằng mình được tạo dựng theo hình ảnh và họa ảnh của Thiên Chúa. Tuy nhiên, chúng ta lại thường hình dung điều này một cách quá đơn giản — như thể một bức linh ảnh đẹp đẽ được đóng dấu vào sâu trong tâm hồn, thay vì nhận ra đó là ngọn lửa thần linh, một cái chạm của cõi vô tận, một nguồn năng lượng thiên liêng không bao giờ thỏa mãn giúp ta biết rằng mình không chỉ gói gọn trong sinh học hay vật lý của thế giới này. Nó cũng bảo đảm rằng chúng ta sẽ không bao giờ tìm thấy sự viên mãn tuyệt đối ở trần gian. Chúng ta được tạo ra cho những điều lớn lao hơn.

Trải nghiệm này có thể mang lại cảm giác buồn bã hay u uất, nhưng trớ trêu thay, đó là vì chính ánh sáng quá chói lọi của nó đã tạo ra một bóng râm đậm nét. Khi chúng ta nói về bóng tối bên trong mà ta sợ hãi không dám đối mặt, thực chất đó lại chính là sự rạng rỡ — là hình ảnh Thiên Chúa trong ta mà ta đang nhắc đến. Chúng ta sợ hãi ánh sáng thần linh bên trong mình vì nó quá lớn lao để ta có thể chống đỡ.

Nữ sĩ Marianne Williamson đã nắm bắt trọn vẹn điều này trong bài thơ Our Deepest Fear (Nỗi Sợ Sâu Thẫm Nhất Của Chúng Ta):

Nỗi sợ sâu thẫm nhất của chúng ta không phải là việc mình yếu kém.
Nỗi sợ sâu thẫm nhất của chúng ta là mình quyền năng đến vô cùng.
Chính ánh sáng của ta, chứ không phải bóng tối,
Mới là điều làm ta khiếp sợ nhất.

Ta tự hỏi bản thân:
Mình là ai mà đòi tài giỏi, xinh đẹp, tài năng và tuyệt vời?
Thực ra, bạn là ai mà lại KHÔNG THỂ là những điều đó?
Bạn là một người con của Thiên Chúa.

Việc bạn sống nhỏ bé
Chẳng giúp ích gì cho thế giới này.
Chẳng có gì là khai sáng khi tự thu mình lại
Chỉ để người khác không cảm thấy bất an khi ở bên bạn.

Chúng ta đều được sinh ra để tỏa sáng,
Như cách những đứa trẻ vẫn làm.
Chúng ta ra đời để làm hiển lộ
Vinh quang của Thiên Chúa đang ngự trị bên trong.

Điều đó không chỉ nằm ở một vài người;
Nó nằm trong tất cả mọi người.

Và khi ta để ánh sáng của chính mình rực rỡ,
Ta vô tình cấp phép cho người khác làm điều tương tự.
Khi ta tự giải thoát mình khỏi sợ hãi,
Sự có mặt của ta sẽ tự động giải phóng những người xung quanh.

Đó không hẳn là một nỗi buồn, mà chính là một nỗi u uất bị đánh thức — thứ làm cho chúng ta nhận ra biết bao ánh sáng đang đong đầy bên trong chính mình.