Khi còn học trung học, chúng tôi được đọc một truyện ngắn của Đức mang tựa đề Immensee. Đó là câu chuyện về một mối tình lẽ ra đã nên duyên nhưng lại không thành, chỉ vì nhân vật chính mang số phận bi kịch ấy chưa bao giờ có thể bày tỏ tình yêu với người phụ nữ mình yêu. Cuối cùng, ông ta sống cô độc với trái tim đau đớn, đầy nuối tiếc.
Cuốn sách khép lại khi ông hồi tưởng những lời cuối cùng người phụ nữ ấy đã nói với mình. Nhiều năm trước, lúc chia tay, nàng đã nói: “Em biết anh sẽ không bao giờ trở lại!” Khi ấy, ông không nhận ra những lời đó sẽ ứng nghiệm đến mức nào. Giờ đây, nhớ lại, ông chìm trong nuối tiếc và cảm thấy cuộc đời trống rỗng. Ông buồn vô hạn. Tuy nhiên, sau một lúc ngồi lặng với nỗi u sầu ấy, như câu chuyện kể lại, ông bước đến bàn làm việc và, dù vẫn mang nỗi đau trong lòng, lại bắt đầu “làm việc với tất cả sức lực của tuổi trẻ”.
Tạ ơn Chúa vì có công việc. Đôi khi, đó là điều duy nhất giúp chúng ta không chìm vào nỗi u sầu không sao chịu nổi. Công việc là một điều tuyệt vời Thiên Chúa ban tặng.
Chúng ta còn thiếu một nền linh đạo đúng đắn về lao động. Quá thường xuyên, công việc bị xem là điều kéo chúng ta xa Thiên Chúa và việc cầu nguyện, là điều khiến chúng ta xao lãng đời sống thiêng liêng, thay vì được nhìn nhận như một điều tốt đẹp, chân chính, thánh thiện, một quà tặng của Thiên Chúa.
Thật vậy, trong một số nền linh đạo, lao động bị xem là hình phạt do tội lỗi, là điều chỉ xuất hiện trên trần gian sau khi Ađam phạm tội, chứ không nằm trong ý muốn hay dự định ban đầu của Thiên Chúa. Theo cách nhìn ấy, nếu không có tội lỗi thì cũng chẳng có lao động. Thật khó xây dựng một nền thần học lành mạnh về lao động khi coi lao động là hậu quả của tội lỗi, là điều Thiên Chúa chưa bao giờ có ý định đặt ra.
Tuy nhiên, quan niệm cho rằng công việc có thể khiến chúng ta xao lãng và trở thành một cách trốn tránh — cả Thiên Chúa lẫn gia đình — cũng có phần đúng. Công việc có thể là cách để chúng ta né tránh việc đối diện với những điều sâu xa hơn trong đời mình.
Hơn nữa, còn có nguy cơ chúng ta lấy công việc làm thước đo giá trị bản thân, đến mức chỉ cảm thấy hài lòng về mình khi đạt được một điều gì đó, và lo sợ rằng, xét cho cùng, ngoài công việc và thành tích, bản thân chẳng có bao nhiêu giá trị. Chúng ta rất dễ không ý thức được điều ấy. Vì thế, chúng ta có xu hướng tự gây áp lực để không ngừng làm việc, bởi cảm nhận về giá trị bản thân đã gắn chặt với công việc. Đó là một nguy cơ luôn hiện hữu.
Nhưng mọi thứ đều tiềm ẩn nguy hiểm. Công việc có thể là cái cớ để né tránh những vấn đề sâu xa hơn trong đời sống, nhưng cũng là một hình thức chiêm niệm sâu xa và tự nhiên mà Thiên Chúa ban cho chúng ta với tư cách là con người.
Chúng ta phải dành phần lớn thời gian thức trong đời để làm việc. Điều đó hẳn phải nói lên một điều: công việc chính là con đường chủ yếu mà Thiên Chúa muốn chúng ta đi qua để tiến đến ý nghĩa sâu xa hơn của cuộc sống. Với cách chúng ta được tạo dựng và cách cuộc sống diễn ra, chắc chắn Thiên Chúa không đòi chúng ta phải chủ tâm nghĩ đến Người trong phần lớn thời gian thức.
Thiên Chúa không phải là một bạo chúa vị kỷ, đòi chúng ta phải luôn chủ tâm hướng về Người, ngay cả khi phải làm việc nhiều giờ giữa bao đau khổ, nhức nhối, bất an, lo âu, sợ hãi và bận tâm không ngừng giày vò chúng ta trong từng giây phút thức. Nếu Thiên Chúa muốn chúng ta phải chủ tâm hướng về Người trong mọi giây phút thức, thì hẳn phải có một khiếm khuyết căn bản trong cách chúng ta được tạo dựng và cách cuộc sống được sắp đặt.
Nhưng không có khiếm khuyết căn bản nào như thế. Thiên Chúa là nền tảng của sự hiện hữu chúng ta, cũng là nền tảng của công việc và các mối tương quan của chúng ta. Trong Thiên Chúa, “chúng ta sống, cử động và hiện hữu”. Chúng ta nhận biết Thiên Chúa không chỉ khi ý thức rõ về Người và khi cầu nguyện, mà còn một cách sâu xa, dù chưa rõ nét, khi cùng Người xây dựng thế giới này — qua việc vun trồng, xây dựng, chạm khắc, sáng tạo, lau dọn, sơn vẽ, viết lách, nuôi dạy con cái, chăm sóc người đau yếu, dạy dỗ, an ủi, chiều lòng người khác, cùng người khác vượt qua khó khăn và yêu thương họ.
Cũng như cầu nguyện, công việc là một con đường đặc biệt giúp chúng ta nhận biết Thiên Chúa, bởi khi làm việc, chúng ta đang lao nhọc cùng với Người. Đức Giêsu hiểu rõ cả cảm giác làm việc lẫn sự mệt nhọc.
Trong kho tàng khôn ngoan thiêng liêng của đời sống đan tu, có lời khuyên này: Hãy ở lại trong tịnh thất của mình, và chính nơi ấy sẽ dạy bạn mọi điều cần biết. Không nên hiểu lời ấy theo nghĩa đen. Đây là một ẩn dụ giàu ý nghĩa. “Tịnh thất” của bạn chính là ơn gọi và công việc của bạn trong cuộc sống: người chồng, người vợ, người cha, người mẹ, linh mục, nữ tu, thợ mộc, giáo viên, nhân viên ngân hàng, công nhân xây dựng, điều dưỡng, bác sĩ, nhân viên vệ sinh, nghệ sĩ, tài xế xe buýt, kỹ thuật viên máy tính, nhân viên bán hàng, vận động viên, v.v. Nếu bạn trung thành chu toàn công việc mà ơn gọi và nghề nghiệp ấy đòi hỏi, thì chính công việc đó sẽ là con đường nên thánh của bạn, dẫn bạn vào đời sống hiệp thông với Thiên Chúa, với tha nhân và với thế giới.
Dĩ nhiên, vẫn có nguy cơ chúng ta dùng sự bận rộn để biện minh và tự cho phép mình lơ là gia đình, việc cầu nguyện và cộng đoàn. Sự chăm chỉ có thể khởi đầu là một nhân đức rồi biến thành một thói xấu, nhưng nguy cơ lớn hơn nằm ở chỗ chúng ta không hết lòng dấn thân vào lao động cần mẫn.
Lao động không phải là hậu quả của tội lỗi; đó là con đường nên thánh của chúng ta.