Tôi lớn lên ở một vùng nông thôn, nơi hầu hết mọi người đều là người nhập cư thế hệ thứ nhất hoặc thế hệ thứ hai. Phần lớn chúng tôi đều sống ngay sát vạch nghèo, vừa chật vật về kinh tế, vừa trầy trật để nói tiếng Anh cho đúng chuẩn. Chúng tôi cũng gặp khó khăn trong việc tiếp cận giáo dục đại học, một phần vì nhiều bạn bè cùng lứa với tôi phải nghỉ học sau lớp tám để phụ giúp gia đình, phần khác vì khái niệm “học đại học” khi ấy chưa hề nằm trong tư duy của hầu hết các gia đình.
Nhưng trong cộng đồng của chúng tôi, có một gia đình ngoại lệ. Họ có cuộc sống kinh tế dư dả, nhiều người trong số họ đã học lên đại học và hiện là những chuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau. Họ là một gia đình có đặc quyền.
Thế nhưng, họ cư xử với đặc quyền đó rất chuẩn mực. Không hề có sự hợm hĩnh, khoe khoang hay tỏ vẻ bề trên. Ngược lại là đằng khác. Họ dùng những thế mạnh của mình để cố gắng giúp đỡ cộng đồng. Một trong những người con trai của họ đã trở thành giáo viên và giảng dạy tại một trường học địa phương, và trong nhiều năm liền, cứ mỗi mùa đông, gia đình họ lại dựng một sân băng chơi môn curling (bi đá trên băng) cho cả cộng đồng. Họ vừa được ngưỡng mộ, vừa được kính trọng.
Một ngày nọ, một trong những người con trai của gia đình này đang ngồi cùng một nhóm thanh niên. Họ đang cùng uống bia, tán gẫu và trêu đùa nhau một cách vui vẻ, thì anh con trai của gia đình danh giá kia bỗng đưa ra một lời nhận xét phân biệt chủng tộc một cách trắng trợn. Một bầu không khí im lặng đến ngượng ngùng bao trùm. Thế rồi, một người đàn ông trong nhóm, bằng một giọng rất nhẹ nhàng, đã nói với anh ta rằng:
“Cậu biết không, tôi rất ngạc nhiên khi thấy cậu nói một điều như thế. Gia đình cậu rất tử tế và có học thức. Tất cả chúng tôi đều ngưỡng mộ các bạn. Lời nói này nghe không giống cậu chút nào.”
Phản ứng của anh chàng kia diễn ra ngay lập tức và đầy hối lỗi: “Anh nói đúng. Tôi xin lỗi. Tôi cũng không hiểu sao mình lại nói những điều như vậy nữa. Thật là ngốc nghếch.”
Tôi có thể hình dung ra một phản ứng hoàn toàn khác nếu anh ta bị chỉ trích bằng những lời lẽ gay gắt kiểu như: “Đồ phân biệt chủng tộc! Sao anh có thể nói ra một điều như thế được hả!”
Khi chúng ta chất vấn nhau bằng những lời lẽ nặng nề, kết quả thường chỉ làm cho đối phương thêm phòng thủ và khư khư giữ chặt quan điểm của mình. Khi bị mắng nhiếc, khiển trách và làm cho xấu hổ, con người ta dễ có xu hướng cố chấp hơn là bị thuyết phục. Điều đó cũng chỉ làm tăng thêm sự căng thẳng và khoảng cách giữa đôi bên, thay vì mời gọi chúng ta hướng về những điều tốt đẹp và cao cả nhất trong bản thân mình.
Chúng ta cần phải mời gọi và thúc đẩy nhau hướng tới những điều tốt đẹp hơn, cao thượng hơn ở sâu thẳm bên trong mỗi người.
Vậy điều tốt đẹp và cao thượng hơn đó là gì?
Một số nhà văn Kitô giáo thời kỳ đầu (các Giáo phụ) từng gợi ý rằng mỗi chúng ta đều sở hữu một tính cách và một trái tim kép. Họ cho rằng, bên trong mỗi người luôn có một trái tim lớn lao, rộng lượng, cao thượng và vị tha. Nhưng đồng thời, ẩn sâu trong ta cũng có một trái tim tổn thương, nhỏ nhen và ích kỷ; và ở bất kỳ thời điểm nào, chúng ta cũng có thể đang hành xử dựa trên một trong hai trái tim đó. Chúng ta có thể rất rộng lượng, nhưng cũng có thể rất hẹp hòi, và điều này có thể thay đổi chỉ từ giờ này sang giờ khác, tùy thuộc vào những gì chúng ta gặp phải trong cuộc sống.
- Một ví dụ thế này: Hãy tưởng tượng bạn thức dậy vào một buổi sáng với cảm giác vị tha và cao thượng tràn ngập trong lòng. Vào khoảnh khắc đó, bạn có tâm trí và trái tim của Chúa Giêsu. Trong trạng thái tinh thần thánh thiện ấy, bạn đi làm và ở đó, có một ai đó cư xử lạnh lùng, mỉa mai với bạn. Chỉ trong vòng một phút, mọi thứ có thể đảo lộn hoàn toàn; bạn không còn giữ được tâm trí và trái tim của Chúa Giêsu, hay những gì tốt đẹp nhất trong mình nữa. Trái tim nhỏ nhen, đầy tổn thương trong bạn đã lấn át trái tim bao dung; sự ấm áp và thấu hiểu biến mất, thay vào đó bạn cảm thấy lạnh lùng và cay đắng.
- Bây giờ hãy tưởng tượng điều ngược lại: Bạn thức dậy vào một buổi sáng với cảm giác hoang mang, thấy mình bị hiểu lầm và đang gặm nhấm những tổn thương cũ. Vào khoảnh khắc đó, bạn không có tâm trí và trái tim của Chúa Giêsu, bạn cũng chẳng thể kết nối với những điều tốt đẹp, cao cả hơn trong suy nghĩ của chính mình. Bạn mang cái tâm thế u ám đó đi làm, và rồi thật bất ngờ, một người đồng nghiệp chào đón bạn một cách nồng nhiệt, chia sẻ rằng cô ấy trân trọng công việc và tình bạn của bạn đến nhường nào. Chỉ trong một phút, phần tâm trí cao thượng trong bạn đã chiến thắng sự nhỏ nhen, và tất cả những gì tốt đẹp, rộng lượng nhất trong bạn trỗi dậy. Bạn muốn trở thành một người tốt hơn. Bạn lật ngược trạng thái từ cay đắng sang nhã nhặn chỉ trong vòng một phút.
Chúng ta đang sống trong một thế giới phân cực ngày nay, nơi có quá nhiều vấn đề chia rẽ chúng ta một cách cay đắng. Chúng không hướng chúng ta đến sự cao thượng và tốt đẹp, mà lại khơi dậy những tổn thương, sự hoang mang và tâm lý phòng thủ. Chúng ta cần một tông giọng mới trong các cuộc đối thoại của mình — một tông giọng của sự mời gọi và tôn trọng; một tông giọng biết công nhận sự cao thượng và rộng lượng ở đối phương, để từ đó thúc đẩy họ sống đúng với bản ngã tốt đẹp nhất của chính họ.
Thay vì nhục mạ và tấn công nhau bằng những khẩu hiệu, chúng ta cần nói với nhau rằng: “Cậu biết không, tôi rất ngạc nhiên khi thấy cậu nói một điều như thế. Cậu vốn rất tử tế mà! Tất cả chúng tôi đều ngưỡng mộ cậu. Lời nói này nghe không giống cậu chút nào.” Lời mời gọi kiểu đó có thể giúp làm tan chảy phần nào sự lạnh giá vốn dĩ vẫn luôn bủa vây trái tim con người vì đủ mọi lý do trong cuộc sống.