Thomas Moore, tác giả cuốn Chăm sóc Tâm hồn (Care of the Soul), dạy chúng ta rằng nhiệm vụ tâm linh quan trọng nhất của chúng ta là lắng nghe những tiếng nói thầm kín từ chính tâm hồn mình. Nếu ta biết lắng nghe một cách chân thành, nó sẽ dẫn dắt, bảo vệ và giữ cho chúng ta được lành mạnh.

Tôi từng nghe ông trình bày điều này với thính giả trong một nhà thờ. Sau khi ông kết thúc, một người đã đưa ra lời phản đối khá gay gắt: “Tôi là một người đã có gia đình, vậy chuyện gì sẽ xảy ra nếu tâm hồn bảo tôi hãy đi ngoại tình?” Moore đã trả lời đại ý thế này: Tâm hồn bạn sẽ không bao giờ bảo bạn làm điều đó. Tâm hồn chính là hệ miễn dịch đạo đức và tâm linh của bạn. Giống như hệ miễn dịch cơ thể sẽ không bao giờ thôi thúc bạn làm những điều có hại cho sức khỏe thể chất, tâm hồn cũng sẽ không bao giờ xúi giục bạn làm những điều phương hại đến sức khỏe đạo đức và tâm linh của mình. Tâm hồn, cũng giống như cơ thể, có một hệ miễn dịch riêng để bảo vệ sự vẹn toàn của bạn.

Những gì Moore nói về tâm hồn của mỗi cá nhân cũng đúng với “linh hồn” của thế giới này. Thực tại có một hệ miễn dịch, một “quỹ đạo đạo đức” (moral arc) giúp bảo vệ sự lành mạnh của chúng ta và cho chúng ta biết khi nào nó bị xâm phạm.

Điều này được thể hiện qua nhiều cách khác nhau. Ví dụ, Đức Giêsu đã dạy rất rõ ràng: Anh em đong bằng đấu nào, thì Thiên Chúa cũng sẽ đong cho anh em bằng đấu ấy. (Mác-cô 4, 24). Hàm ý ở đây là thực tại có một cấu trúc đạo đức, mà nền tảng cuối cùng là tình yêu — một cấu trúc không thể bị xâm phạm mà không để lại hậu quả. Nó trả lại cho ta những gì ta đã trao đi: đáp lại lòng tốt bằng điều lành, và ác tâm bằng sự khổ lụy. Làn hơi ta thở ra cũng chính là không khí ta sẽ hít lại (điều này đúng cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng).

Trong Phật giáo và Ấn Độ giáo, điều này được thể hiện qua Luật Nhân Quả (Karma). Nói theo ngôn ngữ bình dân là: “Gieo nhân nào, gặt quả nấy”. Thực tại được cấu trúc sao cho cuối cùng chúng ta luôn phải gặt hái kết quả từ chính hành động của mình. Khi ta hành động vị tha, những điều tốt đẹp sẽ đến; và khi ta sống ích kỷ, ta sẽ nếm trải những hệ quả chẳng lành. Về bản chất, không ai có thể trốn tránh được bất cứ điều gì, và không một việc thiện nào mà không được đền đáp.

Cả Đức Giêsu và Luật Nhân Quả đều dạy rằng: giống như cơ thể có hệ miễn dịch để dẫn dắt và bảo vệ — một hệ thống mà ta không thể phớt lờ hay vi phạm mà không phải trả giá — thì thực tại cũng có một hệ miễn dịch, một cấu trúc đạo đức bất biến. Suy cho cùng, chúng ta gieo gì gặt nấy, không có ngoại lệ. Đức hạnh chính là phần thưởng của chính nó, và tội lỗi cũng chính là hình phạt của chính nó.

Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng hiển hiện rõ ràng trên bề mặt. Đôi khi, có vẻ như tội ác lại được tưởng thưởng còn đức hạnh lại bị trừng phạt. Nhưng đó chủ yếu là ở cấp độ cảm xúc của chúng ta. Về mặt cảm xúc, việc ghen tị với những kẻ vô luân là điều tự nhiên. Nhà văn Nikos Kazantzakis đã diễn đạt điều này một cách khá hình ảnh: “Đức hạnh ngồi cô độc trên đỉnh của một mỏm đá hoang vu. Trong tâm trí nàng hiện lên tất cả những khoái lạc cấm kỵ mà nàng chưa bao giờ được nếm trải — và nàng khóc!”

Chúng ta thấy kiểu ghen tị này ở người anh của “Đứa con hoang đàng”. Anh ta phẫn uất vì người em mình đã buông mình trong lối sống hưởng lạc, trong khi bản thân anh ta lại giữ mình trong khuôn khổ đạo đức. Với anh ta, có vẻ như người em đã thực sự tận hưởng cuộc đời, còn anh ta, vì nhút nhát, đã bỏ lỡ nó.

Thế nhưng, những lời người cha nói với anh là để xua tan sự ghen tị đó trong anh (và trong cả chúng ta). Người Cha Nhân Hậu — chính là Thiên Chúa — bảo người anh đừng ghen tị với sự phóng đãng của đứa em. Nhìn từ bên ngoài, nó có vẻ như là đang “sống”, nhưng theo lời người cha: Em con đã chết!

Ẩn sâu trong toàn bộ thực tại được tạo dựng là một vòng cung đạo đức—một hệ miễn dịch đạo đức—vốn hiện hữu để bảo vệ vũ trụ và tất cả chúng ta đang hiện diện trong đó. Đức hạnh tự thân đã là phần thưởng, và tội lỗi tự thân đã là sự trừng phạt. Cả Luật Nhân quả lẫn lời dạy của Chúa Giê-xu đều khẳng định với chúng ta rằng: bạn đong đo cho người khác bằng thước nào, thì chính bằng thước ấy bạn sẽ nhận lại cho chính mình. Không một việc thiện nào lại không được đền đáp, và cũng chẳng có hành động ích kỷ nào giúp cuộc đời con người trở nên tốt đẹp hơn.

Tôi từng thực hiện luận án tiến sĩ về các bằng chứng chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa. Tôi đã nghiên cứu Ngũ Đạo – Năm Con Đường nổi tiếng của Thomas Aquinas, Lý lẽ Bản thể luận đầy thú vị của Anselmo, quan điểm của Descartes, và vô số những lời bình phẩm về các lập luận cố gắng chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa. Cuối cùng, tôi kết luận rằng chúng ta không thể chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa theo cách người ta chứng minh một phương trình toán học hay một giả thuyết khoa học chặt chẽ.

Nhưng điều đó không có nghĩa là những bằng chứng này không hữu ích. Chúng hoạt động theo một cách khác. Chúng chỉ cho bạn một lối sống: nơi bạn không tìm thấy thực tại của Thiên Chúa ở cuối một phương trình, mà là nơi bạn trải nghiệm thực tại của Ngài thông qua việc sống một cách chân thành và đạo đức.

Có một một vòng cung đạo đức ẩn sâu trong toàn bộ thực tại—một hệ miễn dịch—mà tôi tin rằng chính là minh chứng rõ ràng cho sự hiện hữu của Thiên Chúa; bởi lẽ, nó cho ta biết rằng một tình yêu thương mang tính cá nhân và vị tha đang nằm ở nền tảng của vạn vật, và tình yêu ấy không bao giờ có thể bị xâm phạm.