Tôi ghét đám đông, ít nhất là ghét hầu hết các đám đông. Tôi thoải mái với các trận bóng, khi đám đông tạm gác sự tỉnh táo để bung tỏa cảm xúc trong vài tiếng. Nhưng tôi ghét các đám đông chìm trong cơn say do suy nghĩ tập thể gây ra, dù là thời trang văn hóa, hệ tư tưởng chính trị, chủ nghĩa tôn giáo chính thống cực đoan, kỳ thị chủng tộc vô thức, chủ nghĩa dân tộc lầm lạc, hay một loại bốc đồng bất cứ ở dạng nào. Tôi sợ đám đông như thế vì dù tiếng nói của chúng đến từ cánh tả hay cánh hữu, bảo thủ hay tự do, thì trong những tiếng vọng của nó, đó là những đe nẹt, đòi đóng đinh, đòi xử tử không cần xét xử, đòi diệt chủng, ám sát, chiến tranh, đàn áp ngôn luận, và ngày nay là cả những thiếu niên tự tử vì bị bắt nạt trên mạng. Đám đông thiên hình vạn trạng, nhưng xu hướng và năng lượng của đám đông lúc nào cũng như nhau.

Milan Kundera là tác giả yêu thích của tôi, ông là nhà văn người Czech, ông cũng ghét đám đông như tôi. Nơi đám đông, ông thấy một thứ mà ông gọi là “cuộc đại tuần hành”, cụ thể là một cuộc tuần hành mù quáng, vô tri, hướng đến chủ nghĩa toàn trị kiểu này hay kiểu khác. Đám đông với ý định hệ tư tưởng luôn kết thúc như thế.

Nhưng điều này khơi lên một câu hỏi: Còn những đám đông (tuần hành, biểu tình, đình công, ngồi phản đối) dẫn đến những thay đổi tốt về chính trị, xã hội và thậm chí cả đạo đức thì sao? Những đám đông mà Gandhi đã khởi xướng thì sao? Những đám đông đi theo Martin Luther King thì sao? Những đám đông giúp chấm dứt chế độ kỳ thị chủng tộc ở Nam Phi thì sao? Những đám đông quy tụ chung quang phong trào Black Lives Matter (Sinh mạng của người Da đen Quý giá) thì sao? Những người họp nhau lại vì chính nghĩa và phải vào tù vì hoạt động của họ thì sao? Đó có phải là những đám đông tốt không?

Đúng, đó là những đám đông tốt, chính xác họ tốt vì họ hữu tri chứ không vô tri, nghĩa là họ tốt đến mức độ không chìm vào cơn sốt của suy nghĩ nhóm và mục đích của họ là để chữa lành một tình trạng bệnh hoạn chứ không phải để thù hận và đóng đinh bất kỳ ai chống đối họ. Chính vì thế mà trong một đám đông như thế, chúng ta không thấy hận thù và bạo lực nơi người lãnh đạo và trong đặc tính chung của họ.

Nhưng dù vậy, chúng ta cũng phải thừa nhận nơi những đám đông này cũng có thù hận và bạo lực, vì một đám đông sẽ luôn có yếu tố bạo loạn. Nhưng thù hận, bạo lực và chủ trương phi chính phủ mà chúng ta thấy ở đó không đại diện cho đám đông tổng thể đó. Những đám đông của Gandhi, của Martin Luther King, Nelson Mandela và Dorothy Day là những gương mặt thật sự, có đặc tính của bất kỳ đám đông nào thật sự có xu hướng thay đổi đạo đức.

Nhưng không phải đám đông nào cũng hữu tri nên không mấy ngạc nhiên khi việc đóng đinh Chúa Giêsu được khơi mào bởi một đám đông (và mỉa mai thay cũng là đám đông cách đó năm ngày đã reo mừng tôn Ngài làm vua). Năng lượng của đám đông là bất định và vô tri. Chính vì thế mà đám đông là thứ đáng sợ, bất kể đám đông đó tôn sùng hay hò hét đòi đóng đinh chúng ta.

Tôi không phải là nhà thơ, nhưng đôi khi có những điều cần đến một dạng ngôn ngữ khác để diễn tả. Vậy nên, tôi xin mượn những câu trong bài hát Giáng Sinh (vô tri) lâu đời và thêm chút bình luận của tôi, để diễn tả cảm giác của tôi về các đám đông theo cách của một thi sĩ, dù có lẽ bạn cũng không xem nó là thơ.

Trò chơi Tuần lộc

Rudolph, con tuần lộc mũi đỏ
Có cái mũi sáng bóng
Và nếu bạn từng thấy
Thì sẽ nói nó sáng bừng
Mọi con tuần lộc khác
Thường cười cợt và chế giễu nó
Chúng không hề để Rudolph tội nghiệp
Tham gia trò chơi tuần lộc nào
Rồi vào đêm Giáng Sinh đầy sương mù
Ông già Noel đến và bảo:
Rudolph với cái mũi sáng bóng
Con kéo xe trượt tối nay cho ông nhé?
Rồi mọi con tuần lộc khác mến nó
Khi chúng vui sướng reo hò
Rudolph mỉm cười…
rồi nó trầm tư nói:
Các bạn ơi, xin thứ lỗi vì sự miễn cưỡng của tôi
Khi thấy tình cảm này
Khác với sự tàn bạo
Khác biệt thì chế giễu – Đóng đinh nó đi!
Chiến thắng thì hân hoan – Phong ngài làm vua!
Cuồng là cuồng
Cuồng loạn kích động
Vô tri và mù quáng
Chỉ vì bản thân
Trò chơi Tuần lộc
Với đám đông luôn mãi kinh ngạc và reo hò
Dù là để phong vương
Hay là để đóng đinh.

Trong thánh vịnh, Thiên Chúa cư xử theo những cách mà Ngài không được phép cư xử trong thần học.

Câu này của cố thần học gia Sebastian Moore nên được nêu bật trong thời đại mà ngày càng ít người muốn dùng thánh vịnh để cầu nguyện, vì họ cảm thấy bị xúc phạm với nhiều điều thỉnh thoảng họ gặp phải trong thánh vịnh. Ngày càng có nhiều người phản đối dùng thánh vịnh như một cách cầu nguyện (hoặc họ muốn thanh lọc thánh vịnh), vì các thánh vịnh nói về giết người, báo thù, thịnh nộ, bạo lực, gây chiến và trọng nam khinh nữ.

Một số người nói làm sao họ có thể cầu nguyện với những lời đầy hận thù, thịnh nộ, bạo lực, nói về vinh quang của chiến tranh, về tiêu diệt kẻ thù nhân danh Thiên Chúa? Một số khác thì phản đối tính trọng nam khinh nữ trong các thánh vịnh, khi thần thánh là nam và người nam được tôn sùng quá đáng. Số khác lại thấy khó chịu về mặt thẩm mỹ. Họ phản đối: “Đây là những vần thơ dở!”

Có lẽ các thánh vịnh không phải là thi ca tuyệt mỹ và chắc chắn là thoang thoảng có bạo lực, chiến tranh, thù hận, mong muốn báo thù, tất cả đều nhân danh Thiên Chúa. Phải thừa nhận, nó cũng có tính chất trọng nam khinh nữ. Nhưng những điều này làm cho thánh vịnh có một cách diễn đạt xấu để cầu nguyện sao? Tôi xin phép được đưa ra một vài điểm ngược lại.

Một trong những định nghĩa kinh điển về cầu nguyện là “nâng tâm trí và tâm hồn lên cùng Thiên Chúa”. Đơn giản, rõ ràng, chính xác. Tôi cho rằng vấn đề thật sự, chính là những lúc cầu nguyện, chúng ta hiếm khi thực sự làm vậy. Thay vì dâng lên Thiên Chúa những gì thực sự ở trong tâm trí và tâm hồn, thì chúng ta lại có khuynh hướng xem Thiên Chúa là người mà chúng ta cần giấu diếm chân tướng sự thật của những suy nghĩ và cảm giác trong mình. Thay vì dốc trọn tâm trí và tâm hồn, chúng ta lại thưa với Chúa những gì chúng ta nghĩ là Ngài muốn nghe, những gì không phải là suy nghĩ muốn giết người, khao khát báo thù hay sự thất vọng về Thiên Chúa.

Nhưng, bày tỏ những cảm giác đó mới là điều quan trọng. Điều khiến cho các thánh vịnh đặc biệt thích hợp cho việc cầu nguyện, chính là vì các thánh vịnh không giấu diếm sự thật với Thiên Chúa, mà lại bày tỏ toàn bộ cảm giác thực sự của con người chúng ta. Thánh vịnh là tiếng nói thành thật về những gì đang diễn ra trong tâm trí và tâm hồn chúng ta.

Đôi khi chúng ta cảm thấy tốt đẹp và bộc phát muốn nói ra những lời tôn vinh và cảm tạ, thì thánh vịnh cho chúng ta những lời đó. Những lời này nói về sự tốt lành của Thiên Chúa trong mọi sự, là tình yêu, tình bạn, đức tin, sức khỏe, thức ăn, rượu, và vui hưởng. Nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng cảm nhận như thế. Cuộc sống có những lúc cô đơn, lạnh lẽo, thất vọng, cay đắng âm ỉ hoặc bạo phát. Các thánh vịnh cho chúng ta lời thành thật để có thể mở lòng về những cảm giác âm ỉ này với Thiên Chúa. Cũng vậy, có những lúc chúng ta cảm thấy mình bất xứng, không xứng với sự tin tưởng và yêu thương mình được ban cho. Và thánh vịnh cũng cho chúng ta lời để nói ra, xin Thiên Chúa thương xót và làm mềm trái tim chúng ta, rửa sạch chúng ta và cho chúng ta một khởi đầu mới.

Cũng vậy, có những lúc chúng ta cảm thấy thất vọng cay đắng với Thiên Chúa, và cần cách để bày tỏ. Thánh vịnh cho chúng ta lời để nói ra (“Vì sao Ngài im lặng?”, “Vì sao Ngài quá xa con?”), cho chúng ta ý thức Thiên Chúa không sợ những giận dữ, cay đắng của chúng ta, mà như người cha người mẹ đầy yêu thương, Ngài chỉ muốn chúng ta đến và kể với Ngài những chuyện này. Các thánh vịnh là những phương tiện đầy ơn ích cho việc cầu nguyện, vì chúng nâng lên những suy nghĩ và cảm giác khác nhau của chúng ta lên Thiên Chúa.

Tuy nhiên, có những lý do làm chúng ta thấy khó khăn với thánh vịnh. Trước hết, thời đại chúng ta thường gạt bỏ ẩn dụ và thích hiểu theo nghĩa đen, một vài hình ảnh trong thánh vịnh lại chướng tai gai mắt. Thứ hai, chúng ta có khuynh hướng chối bỏ cảm thức thực sự của mình. Thật khó để thừa nhận những cảm giác mà đôi khi chúng ta đều có, là tự đại, ám ảnh tình dục, ghen tương, cay đắng, hoang tưởng, muốn giết người, thất vọng với Thiên Chúa, hoài nghi trong đức tin. Những lời cầu nguyện của chúng ta quá thường đi ngược lại những suy nghĩ và cảm giác thật của mình. Chúng ta cầu nguyện những điều mà chúng ta nghĩ là Thiên Chúa muốn nghe. Thánh vịnh thì trung thực hơn.

Cầu nguyện với sự trung thực tuyệt đối là một thách thức. Tác giả Kathleen Norris nói như sau: “Nếu cầu nguyện đều đặn, thì không thể nào cầu nguyện cho chuẩn được. Đâu phải lúc nào chúng ta cũng ngồi thẳng thớm, càng không thể lúc nào chúng ta cũng có những suy nghĩ thánh thiện. Khi cầu nguyện, chúng ta đâu thể lúc nào cũng mặc bộ đồ đẹp nhất, thường là mặc những bộ đồ đủ sạch sẽ. Chúng ta đọc quyển sách chúc tụng của Kinh Thánh thông qua mọi tâm trạng và tình trạng cuộc sống. Những lúc thấy thảm thê tột độ, chúng ta vẫn hát. Ngạc nhiên thay, thánh vịnh lại không phủ nhận những cảm giác thật của ta, mà lại cho chúng ta được phản chiếu nó, ngay trước mặt Thiên Chúa và mọi người.” Những câu cách ngôn tạo cảm giác tốt đẹp thể hiện cảm giác chúng ta nên có, chúng không thể nào thay thế được tính thực tế đời thực của các thánh vịnh bày tỏ những cảm giác thật mà đôi khi chúng ta có. Bất kỳ ai nâng tâm trí và tâm hồn lên Thiên Chúa mà không bao giờ nói đến những cảm giác cay đắng, ghen tương, thù hận, ghét bỏ, và chiến tranh, thì nên làm người soạn những câu bắt tai để viết thiệp, chứ đừng đi làm cố vấn tâm linh cho bất kỳ ai.

Đây là chuyện mới hay chỉ là do chúng ta đang ý thức rõ hơn về nó? Hận thù và khinh ghét xuất hiện khắp nơi. Có trong chính phủ, trong cộng đồng, trong Giáo hội, trong gia đình. Chúng ta vật lộn để cư xử có văn minh với nhau, mà hầu như lúc nào chúng ta cũng không làm được, để tôn trọng nhau lại càng khó hơn. Tại sao? Tại sao chuyện này lại xảy ra và ngày càng trầm trọng?

Hơn nữa, về cả hai phía, chúng ta thường biện minh cho sự thù ghét bằng các căn cứ đạo đức, thậm chí là căn cứ Kinh Thánh, nói rằng Kinh cho chúng ta căn cứ để không tôn trọng. Kiểu như, chân lý của tôi quá đúng, còn anh thì quá sai, nên tôi không thể tôn trọng anh và tôi có căn cứ Kinh Thánh để làm thế.

Ngay cả chỉ nhìn lướt qua Kinh Thánh, cũng đủ để chúng ta nhận kiểu này là gì, là biện luận, là tư lợi và là điều xa rời Chúa Giêsu nhất.

Hãy bắt đầu với một điều được Chúa Giêsu dạy từ lâu. Trong sách thánh của Do Thái giáo, có đoạn: “Còn Ta, Ta sẽ làm cho các ngươi đáng khinh và ra hèn mạt trước mặt toàn dân, vì các ngươi không tuân giữ đường lối Ta, và hay nể vì khi áp dụng Luật. Tất cả chúng ta chẳng có cùng một cha sao? Chẳng phải cùng một Thiên Chúa đã dựng nên chúng ta sao? Thế mà sao chúng ta lại bội phản nhau?” (Malachi 2, 8-10). Rất lâu trước khi Chúa Giêsu xuất hiện, linh đạo Do Thái giáo đã yêu cầu phải công bằng và không bao giờ được thiên vị. Tuy nhiên, nó vẫn cho phép ghét kẻ thù và báo thù khi bị ngược đãi, là “mắt đền mắt, răng đền răng”.

Chúa Giêsu đã lật đổ chuyện này. Trong con người và lời dạy của Chúa Giêsu, chính xác nhất là trong Bài giảng Trên núi, Ngài thách thức chúng ta theo một cách mới mẻ triệt để, rằng nếu muốn vào thiên đàng thì nhân đức của chúng ta phải hơn các kinh sư và biệt phái. Nhân đức của họ là gì?

Kinh sư và biệt phái vào thời đó rất giống với tín hữu kitô giữ đạo của thời chúng ta. Họ chân thành, về căn bản là thành thật, về căn bản là người tốt, giữ các điều răn và nghiêm ngặt về công lý. Nhưng theo Chúa Giêsu, như thế là không đủ. Tại sao? Nếu là người chân thành, trung thực, giữ điều răn và công bằng với tất cả mọi người, vậy thì còn thiếu gì nữa? Cái còn thiếu là cái nằm ở trọng tâm giáo huấn đạo đức của Chúa Giêsu, cụ thể là yêu thương và tha thứ vượt trên thù ghét và oán hận. Chính xác là gì?

Về công lý và công bằng, chúng ta vẫn có quyền ghét người ghét mình, và trả đũa tương xứng với người đã hại mình. Tuy nhiên, Chúa Giêsu lại yêu cầu một chuyện khác. “Còn Thầy, Thầy bảo anh em: hãy yêu kẻ thù và cầu nguyện cho những kẻ ngược đãi anh em. Như vậy, anh em mới được trở nên con cái của Cha anh em, Đấng ngự trên trời… Vì nếu anh em yêu thương kẻ yêu thương mình, thì anh em nào có công chi? Ngay cả những người thu thuế cũng chẳng làm như thế sao? Nếu anh em chỉ chào hỏi anh em mình thôi, thì anh em có làm gì lạ thường đâu? Ngay cả người ngoại cũng chẳng làm như thế sao?Vậy anh em hãy nên hoàn thiện, như Cha anh em trên trời là Đấng hoàn thiện”. (Mt 5, 43-48)

Đây là thực chất của luân lý kitô giáo. Có thể yêu thương người ghét mình không? Có thể làm việc thiện với người muốn làm việc ác với mình không? Có thể tha thứ cho người ngược đãi mình không? Có thể tha thứ cho kẻ giết người không? Không phải vấn đề đặc biệt nào trong thần học luân lý, mà chính điều này mới là thử nghiệm cho người tín hữu kitô. Có thể yêu thương người ghét mình không? Có thể tha thứ cho người làm hại mình không? Có thể vượt lên khuynh hướng trả thù không?

Đáng buồn thay, ngày nay chúng ta đều không qua được phép thử này, về cả hai phía, và trong phạm vi tôn giáo hay hệ tư tưởng. Chúng ta thấy chuyện này nhan nhản khắp nơi, từ cấp cao nhất trong chính phủ, những cấp cao nhất trong Giáo hội, cho đến những tranh luận riêng tư và công khai, họ công khai tán thành sự thiếu tôn trọng, chia rẽ, thù ghét và trả thù – lại còn cố viện đến những căn cứ cao đẹp để làm thế. Các chính trị gia tầm cỡ công khai và thẳng thắn nói về việc thù ghét nhau, về việc báo thù những ai chống đối họ. Tệ hơn nữa, các Giáo hội và lãnh đạo Giáo hội đủ mọi dạng đang ủng hộ họ và cung cấp cho họ “Tin Mừng” để hỗ trợ cho họ ngả theo sự thù ghét và báo thù của họ.

Cần phải xác định và đương đầu với chuyện này: bất kỳ ai ủng hộ chia rẽ, thiếu tôn trọng, thù ghét và báo thù, thì đều đối nghịch với Chúa Giêsu và Tin Mừng. Cũng vậy, bất kỳ ai ủng hộ người như thế bằng cách viện đến Chúa Giêsu, Tin Mừng, hay luân lý chính cống, thì cũng đối nghịch với Chúa Giêsu và Tin Mừng.

Thiên Chúa là tình yêu. Chúa Giêsu là tình yêu hiện thể. Cho dù vì sự nghiệp gì, cho dù là giận dữ, cho dù đối diện cái sai thế nào, thì thiếu tôn trọng, thù ghét, chia rẽ và báo thù không bao giờ nên được rao giảng dưới danh Chúa Giêsu. Điều này không có nghĩa là chúng ta không được phản đối, tranh luận và tranh cãi gay gắt. Nhưng sự thiếu tôn trọng, thù ghét, chia rẽ và báo thù, dù chúng ta có cảm nhận chúng sâu sắc thế nào đi nữa, cũng không được lấy danh nghĩa sự thiện và Chúa Giêsu mà biện hộ cho chúng. Chia rẽ, thiếu tôn trọng, thù ghét và báo thù là những thứ phản Kitô.

Một thần học lành mạnh và một khoa học lành mạnh đều sẽ công nhận định luật hấp dẫn và Chúa Thánh Thần đồng nhất về nguyên tắc. Không có tinh thần nào khác nâng đỡ vật chất ngoài tâm linh. Có một tinh thần nói thông qua cả luật hấp dẫn và bài giảng trên núi.

Nếu chúng ta nhận ra rằng cùng một Thần hiện diện trong mọi sự, trong tạo dựng vật chất, trong tình yêu, trong vẻ đẹp, trong tính sáng tạo của con người, trong luân lý của con người, thì chúng ta có thể quy tụ nhiều thứ hơn trong một căng thẳng sinh hoa trái thay vì đặt chúng trong thế đối lập và để các ơn ban khác nhau từ Thần của Thiên Chúa giao tranh với nhau. Như vậy nghĩa là gì?

Chúng ta có quá nhiều sự phân rẽ không lành mạnh trong đời. Chúng ta quá thường phải chọn giữa những điều vốn không nên đối lập nhau, và không may chúng ta thường rơi vào tình thế phải chọn một trong hai điều vốn tự thân đều tốt đẹp. Chúng ta sống trong một thế giới quá thường xuyên có cảnh tâm linh đối đầu vật chất, luân lý đối đầu tính sáng tạo, trí tuệ đối đầu giáo dục, chung thủy đối đầu tình dục, lương tâm đối đầu với lạc thú, trung tín đối đầu với nghệ thuật và thành công sự nghiệp.

Rõ ràng là có gì đó không ổn. Nếu một lực là Thần của Thiên Chúa, là nguồn sống duy nhất cho mọi sự này, thì rõ ràng chúng ta không nên rơi vào tình thế phải chọn lựa. Lý tưởng nhất, chúng ta nên chọn cả hai, bởi vì cũng một Thần nâng đỡ cả hai.

Có đúng vậy không? Thánh Thần là nguồn của trọng lực, nguồn của tình yêu? Đúng. Ít nhất, nếu chúng ta tin Kinh Thánh. Kinh Thánh bảo chúng ta, Thánh Thần vừa là lực vật chất vừa là lực tâm linh, nguồn của mọi thứ vật chất và tâm linh cùng một lúc.

Chúng ta gặp Thánh Thần trong dòng đầu tiên của Kinh Thánh: Lúc khởi đầu, đất còn trống rỗng, chưa có hình dạng, bóng tối bao trùm vực thẳm, và thần khí Thiên Chúa bay lượn trên mặt nước. Trong những chương đầu tiên của Kinh Thánh, Thánh Thần hiện diện như một lực vật chất, một làn gió từ miệng Thiên Chúa, không chỉ hình thành và tạo trật tự cho tạo dựng vật chất, mà còn là một sinh lực nền tảng của mọi sự, cả có sự sống và không có sự sống. Mất đi sinh khí là mọi thứ trở về với cát bụi.

Cổ nhân tin rằng trong mọi sự đều có linh hồn, và linh hồn đó là hơi thở của Thượng đế, giữ mọi thứ lại với nhau và đem lại ý nghĩa cho nó. Dù không hiểu, nhưng họ tin như thế, cũng như chúng ta ngày ngay tin vào sự vận hành của thế giới hạt nguyên tử, cách những hạt nhỏ xíu và những làn sóng năng lượng có điện ái lực, cách hydro tìm đến oxy, cách mà những năng lượng ở mức độ thực tế vật chất căn bản nhất đã có luật hấp dẫn và đẩy nhau hệt như cách con người làm. Cổ nhân không thể giải thích những điều này về mặt khoa học như chúng ta, nhưng như chúng ta, họ nhận ra rằng trong mọi sự đã có một dạng “tình yêu” dù là vô tri vô giác. Họ quy mọi chuyện này về hơi thở của Thượng đế, một làn gió từ miệng Thượng đế và cuối cùng ban sự sống cho đá, nước, động vật và con người.

Họ hiểu được, luồng hơi đem lại sự sống và tạo trật tự cho tạo dựng vật chất cũng là nguồn của mọi khôn ngoan, hòa hợp, bình an, sáng tạo, luân lý và trung tín. Hơi thở của Thiên Chúa được xem là vừa tinh thần vừa vật chất, vừa hợp nhất vừa sáng tạo, vừa khôn ngoan vừa táo bạo. Với cổ nhân, hơi thở của Thiên Chúa là một lực và không tự mâu thuẫn. Thế giới vật chất và thế giới không nên đối đầu nhau. Chúng ta hiểu, cùng một Thần là nguồn của cả hai.

Và chúng ta cần hỏi mọi sự theo cùng cách đó. Chúng ta cần để Thánh Thần trọn vẹn thổi sinh khi vào cuộc sống chúng ta. Ý nghĩa cụ thể của điều này là chúng ta không được để mình lấy sinh lực và động lực quá nhiều từ một phần của Thần đến mức làm tổn hại đến những phần khác của cùng một Thần.

Do đó, không nên có sáng tạo mà thiếu luân lý, giáo dục mà thiếu khôn ngoan, tình dục mà thiếu sự chung thủy, lạc thú mà thiếu lương tâm, và thành tựu sự nghiệp hay nghệ thuật mà thiếu sự trung tín cá nhân. Không kém quan trọng, cũng không nên có cuộc sống tốt đẹp cho một số người mà thiếu đi công lý cho tất cả mọi người. Nhưng ngược lại, chúng ta cần hoài nghi bản thân khi mình đạo đức mà thiếu sáng tạo, khi khôn ngoan của chúng ta sợ nền giáo dục phê phán, khi tâm linh của chúng ta thấy có vấn đề với lạc thú, và khi sự trung tín cá nhân của chúng ta quá đề phòng trước nghệ thuật và thành tựu. Một Thần là tác giả của mọi sự này. Do đó, chúng ta phải nhạy cảm tương đồng với một trong số chúng. Có người từng nói, dị giáo là một thứ đúng chín phần mười. Vấn đề của chúng ta với Thánh Thần cũng vậy. Khi không chấp nhận sự liên kết giữa luật hấp dẫn và bài giảng trên núi thì chúng ta luôn mãi tập trung vào sự thật cục bộ.

Hàng năm, có hàng ngàn quyển sách mới xuất bản, nối tiếp hàng triệu quyển đã xuất bản trước đó. Và mỗi quyển sách phải tìm đến bạn không khác gì bạn tìm đến nó. Có thể nói quyển sách bạn cần đọc tìm đến bạn vào lúc bạn cần đọc nó nhất. Với nền tảng như vậy, tôi xin đưa ra mười quyển sách tìm đến tôi nhất trong năm 2023 vào đúng thời điểm thích hợp.

Trong lãnh vực tâm linh…

Tomas Halik, Chạm đến vết thương – Về đau khổ, tin tưởng và biến đổi (Touch the Wounds – On Suffering, Trust, & Transformation), quyển sách này lấy hình ảnh Chúa Giêsu trong Kinh thánh, Ngài mời Thánh tông đồ Tôma chạm vết thương của Ngài để thắng lòng tin kém cỏi, biến lời kêu gọi này thành lời kêu gọi chung cho mỗi chúng ta. Bạn có đang hoài nghi trong đức tin? Bạn hãy vươn ra và chạm đến những nơi mà Chúa Kitô vẫn còn mang thương tích trong thế giới chúng ta.

Karl Rahner, Những người tôi tớ Chúa (Servants of the Lord) Quyển sách này đã hơn 50 năm tuổi, nhưng vẫn đáng đọc và đọc lại. Quyển này có một bài với câu trứ danh của Rahner: Trong nỗi giày vò của sự thiếu hụt tất cả mọi thứ có thể đạt được, đến tận cùng, chúng ta học biết rằng, trong đời này, tất cả mọi hòa âm đều phải dang dở.

Bill Cain, Quyển sách của Cain (The Book of Cain). Đây là cái nhìn rất cá nhân của một tu sĩ Dòng Tên, đã viết nhật ký khi canh thức người mẹ hấp hối vì căn bệnh nan y. Quyển sách đầy những suy tư thấm thía về cuộc đời, tình yêu, sự bất toàn và buông bỏ.

Ben McBride, Xáo động dòng nước – Việc khẩn thiết của sự thuộc về tận căn (Troubling the Water – The Urgent Work of Radical Belonging). Đây là quyển sách về công bằng xã hội mà tôi khuyên nên đọc nhất trong năm nay. McBride làm việc với người nghèo ở Oakland, California, ngoài một vài lời khuyên thực tế về cách chúng ta phải dấn thân hơn nữa trong việc làm vì công lý, sức mạnh to lớn của quyển sách này là ông mời gọi chúng ta về mặt tâm hồn và thái độ khi làm việc vì công lý. Khoác lên vẻ thực tế cho ý nghĩa của làm việc với cộng đồng thay vì làm một lữ hành cô độc, ông cho thấy cách làm sao để duy trì bản thân trên chặng đường dài hơi và giữ vững tình đồng cảm trước áp bức và thù hận.

Connie Zweig, Công việc nội tâm của Tuổi già – Chuyển từ Nhiệm vụ sang Linh hồn (The Inner Work of Age – Shifting from Role to Soul), là quyển sách xuất sắc về tuổi già. Tiểu đề đã nói rõ: nhiệm vụ của tuổi già là chuyển từ vai trò sang linh hồn. Quyển sách có những gợi ý quý giá về cách để làm được việc đó.

Kim Colella, Ôm lấy tinh thần, Hồi ký từ sự chân thực của cuộc sống (Spirit Embraced, AS A Guiding Memoir for a Life Authentic). Đây là một quyển sách rất riêng tư, một hồi ký, lần theo hành trình của tác giả trong cuộc đời. Chúng ta trưởng thành như thế nào? Mỗi người đều có con đường riêng, nhưng bà Colella chia sẻ con đường bà đi và có nhiều điều chúng ta có thể học được. Tôi cũng tự hào nói, bà là một sinh viên tôi từng dạy.

Trong lĩnh vực hàn lâm hơn…

Brian Swimme, Khởi nguyên vũ trụ, Vén màn sự mở rộng của vũ trụ (Cosmogenesis, An Unveiling of the Expanding Universe). Dựa vào những tư tưởng gia thần học vĩ đại (như Pierre Teilhard de Chardin và Thomas Berry), Swimme, một nhà khoa học, đưa ra cái nhìn về cách vũ trụ khởi đầu, cách nó uốn mình trong sự tiến hóa vẫn đang diễn ra, và làm sao mà mọi chuyện này đều tóm lại trong một viễn tượng hy vọng đầy mạnh mẽ. Các nhà vật lý học thiên thể đương thời và Kinh Thánh có thể làm bạn với nhau. Brian Swimme sẽ cho chúng ta nối kết này.

Philip Sheldrake, Julian thành Norwich: Trong mắt Thiên Chúa – Thần học của ngài theo bối cảnh (Julian of Norwich: In God’s Sight – Her Theology in Context). Quyển này phần nào nặng về tính hàn lâm, nhưng nó là sách giáo khoa hàng đầu về Julian thành Norwich.

Lisabeth During, Dự tính Khiết tịnh (The Chastity Plot). Đây là lịch sử (về cơ bản rất công tâm) về khái niệm khiết tịnh trong văn hóa Tây phương. Từ các gốc rễ khổ hạnh của nó trong kitô giáo, đến các gốc rễ xã hội qua nhiều thế kỷ hôn nhân sắp đặt và phụ nữ thường là nạn nhân của chủ nghĩa gia trưởng, cho đến những gốc rễ tình cảm lãng mạn của nước Anh thời Victoria, quyển sách này nêu bật những sắc thái và thể thức khác nhau của khiết tịnh, đồng thời đặt ra cho chúng ta câu hỏi: Liệu thời nay có ai có thể nói lên chữ khiết tịnh mà không thấy e ngại không?

Về tiểu thuyết…

Năm 2023 là năm không tốt đẹp cho tôi về việc đọc tiểu thuyết. Dù tôi có đọc một vài tiểu thuyết, tất cả đều có đánh giá tốt, nhưng chỉ có một quyển thật sự đặc biệt đối với tôi, đó là quyển Không nơi nương tựa (Unsheltered) của Barbara Kingsolver.

Đặc biệt nhắc đến…

Học giả kinh thánh lừng danh Raymond E. Brown đã viết những tác phẩm đồ sộ về việc Chúa sinh ra và cái chết của Chúa Giêsu. Các nhà biên tập của Worship, nhận ra những bài chú giải này khó tiếp cận đối với những người ngoài môi trường học thuật, nên đã biên soạn thành những loạt sách nhỏ ngắn và được phổ biến rộng rãi. Raymond E. Brown đã làm quá tuyệt và để lại cho chúng ta năm quyển sách phổ biến (đều được nhà xuất bản Liturgical Press phát hành), chứa đựng những thấu suốt sâu sắc của ngài.

Đến với Chúa Kitô trong Mùa Vọng
Chúa Kitô trưởng thành lúc Giáng Sinh
Chúa Kitô chịu đóng đinh trong Tuần Thánh, những bài về bốn trình thuật thương khó.
Chúa Kitô sống lại trong mùa Phục Sinh
Thánh Thần đã đến và sẽ đến trong Lễ Hiện Xuống

Chúng là một kho báu đáng để đọc hàng năm vào mùa thích hợp.

Có vô số người, vương cung thánh đường, nhà thờ, đền thánh, chủng viện, tu viện, thị trấn và thành phố được đặt tên Thánh Giuse. Quê hương Canada của tôi nhận ngài làm đấng bảo trợ.

Vậy chính xác Giuse này là ai? Ngài là nhân vật lặng lẽ trong câu chuyện Giáng Sinh, với tư cách chồng của Đức Mẹ và nghĩa phụ của Chúa Giêsu, rồi sau đó, ngài không còn được nhắc đến lần nào nữa. Hình ảnh của lòng mộ đạo bình dân có về ngài là hình ảnh của một người lớn tuổi, bảo vệ cho Đức Mẹ, người thợ mộc, khiết tịnh, thánh thiện, khiêm nhường, lặng lẽ, thánh bảo trợ hoàn hảo cho người lao động chân tay và những nhân đức thầm lặng, hiện thân của đức khiêm nhường.

Chúng ta thật sự biết được gì về ngài?

Trong phúc âm Thánh Matthêu, việc thụ thai Chúa Giêsu được báo cho Thánh Giuse thay vì cho Đức Maria. Trước khi họ đến với nhau, Đức Maria đã có thai nhờ Chúa Thánh Thần. Giuse, chồng bà là người ngay thẳng và không muốn làm cho bà phải hổ thẹn, nên đã quyết định âm thầm tuyệt hôn với bà, vừa lúc đó một thiên thần xuất hiện trong giấc mơ và bảo ngài đừng sợ cưới Đức Maria về làm vợ, rằng đứa bé trong bụng Đức Maria được thụ thai nhờ Thánh Thần.

Đoạn này nói lên điều gì?

Hầu hết là những điều mang tính tượng trưng. Thánh Giuse trong câu chuyện Giáng Sinh rõ ràng làm chúng ta liên tưởng đến Giuse trong Cựu Ước, cũng được báo mộng, cũng đi Ai Cập, cũng cứu gia đình. Cũng như vậy, vua Hêrôđê rõ ràng là tái hiện vua Pharaô Ai Cập, cả hai đều cảm thấy bị đe dọa, đều giết con trai người do thái, nhưng Thiên Chúa đã bảo vệ mạng sống của họ, sẽ cứu họ.

Nhưng sau tính biểu tượng đó, Thánh Giuse trong câu chuyện Giáng Sinh còn có câu chuyện riêng của ngài. Ngài được cho là người “ngay thẳng”, theo các học giả, đây là cách gọi ngụ ý ngài tuân theo Lề luật của Thiên Chúa, tiêu chuẩn thánh thiện tối cao của người do thái. Về mọi mặt, ngài không có gì đáng trách, ngài là gương mẫu của sự tốt lành, thể hiện qua việc ngài không muốn vạch trần để làm nhục Đức Maria, dù ngài quyết định sẽ âm thầm tuyệt hôn.

Về mặt lịch sử, chuyện gì đã xảy ra?

Theo những gì chúng ta có thể làm tái hiện, thì bối cảnh mối quan hệ giữa thánh Giuse và Đức Maria là như sau. Phong tục hôn nhân thời đó là khi đến tuổi dậy thì, người phụ nữ trẻ sẽ được cha mẹ sắp xếp gả cho một người đàn ông, thường là lớn hơn vài tuổi. Họ sẽ hứa hôn, về căn bản là thành vợ chồng, nhưng chưa sống với nhau và chưa có quan hệ tình dục trong vài năm. Luật do thái đặc biệt nghiêm ngặt về chuyện hai người phải giữ khiết tịnh trong thời gian hứa hôn. Trong thời gian này, người thiếu nữ sẽ tiếp tục sống với cha mẹ mình, còn người đàn ông sẽ đi dựng nhà và tìm một nghề nghiệp để có thể chu cấp cho vợ sau khi hai người sống chung.

Thánh Giuse và Đức Maria đang ở giai đoạn này, là vợ chồng về pháp lý, nhưng chưa sống với nhau, thì Đức Maria có thai. Thánh Giuse biết đứa con không phải của mình, như thế là có vấn đề. Nếu ngài không phải là cha đứa trẻ, vậy ai là cha đứa bé? Để giữ thanh danh của mình, ngài có thể yêu cầu điều tra công khai, và làm Đức Maria sẽ bị cáo buộc tội gian dâm, đồng nghĩa với cái chết. Nhưng ngài quyết định “lặng lẽ tuyệt hôn”, nghĩa là tránh cuộc điều tra công khai có thể sẽ làm cho Đức Maria bị rơi vào tình cảnh khó xử và tình thế nguy hiểm.

Rồi sau khi được báo mộng, ngài đồng ý đưa Đức Maria về nhà mình làm vợ, đặt tên con như con của mình, như thế là nhận mình là cha đứa trẻ. Khi làm như thế, ngài giúp Đức Maria không bị bẽ mặt, thậm chí còn cứu cả mạng sống cho Đức Maria, và ngài cho đứa trẻ sắp sinh ra có một vị thế được đón nhận về mặt tôn giáo, xã hội, vật chất, đồng thời nuôi dạy đứa trẻ. Nhưng ngài còn làm một việc khác nữa, một việc không hữu hình bằng. Ngài cho thấy người ta có thể là một tín hữu ngoan đạo, đầy đức tin vào mọi sự trong tôn giáo của mình, nhưng đồng thời lại mở lòng với một mầu nhiệm vượt quá tầm hiểu tôn giáo và nhân văn của mình.

Đây chính là vấn đề đối với nhiều tín hữu kitô, kể cả Thánh Matthêu, vào thời điểm các Phúc âm được viết. Họ là những người do thái tận tâm không biết làm sao để đưa Đức Kitô vào khung tôn giáo vốn có của mình. Khi Thiên Chúa đi vào đời sống con người theo những cách mới mẻ thì không thể tưởng tượng nổi, con người phải làm gì? Với một khái niệm bất khả thi, chúng ta phải làm thế nào? Thánh Giuse là một gương mẫu. Như thần học gia Raymond Brown nói: “Nhân vật chính trong câu chuyện sơ khai của thánh Matthêu là thánh Giuse, một người do thái tuân theo Lề luật nhưng nhạy bén. Trong Thánh Giuse, thánh sử đã họa nên điều mà ngài nghĩ một người do thái (ngoan đạo thật sự) nên là, và có lẽ cũng là điều mà ngài đã sống như vậy”.

Về căn bản, Thánh Giuse dạy chúng ta cách sống trong lòng trung tín yêu thương với mọi sự mà chúng ta bám vào về mặt nhân bản hay tôn giáo, đồng thời chúng ta cũng mở lòng với mầu nhiệm của Thiên Chúa sẽ đưa chúng ta vượt ra ngoài mọi phạm trù thực hành và tưởng tượng tôn giáo. Và đây chẳng phải là thách thức thật sự của Giáng Sinh hay sao?

Nói cho cùng, cuộc đời chúng ta đâu phải chỉ có bình yên và thanh thản. Có thể nói, chúng ta luôn phần nào thê thảm. Nhưng chuyện đó không nên làm chúng ta sợ hãi. Thê thảm không phải là một từ miệt thị. Từ này có gốc Hy Lạp là pathos, nghĩa là đau đớn. Thê thảm nghĩa là sống trong đau đớn, và chúng ta đều như thế bởi vì chúng ta được tạo nên như thế.

Có lẽ các bạn sẽ nghĩ như thế thì chẳng hợp lý gì cho lắm. Chúng ta được tạo theo hình ảnh của Thiên Chúa, nên chẳng phải mỗi người chúng ta, dù cuộc sống có thảm đến đâu thì vẫn mang một phẩm giá đặc biệt và tính thần thiêng nào đó trong người sao? Chúng ta có phẩm giá đặc biệt đó thật. Tuy nhiên, bất chấp những chuyện này, và phần lớn lại là do những chuyện này, cuộc sống của chúng ta có khuynh hướng phức tạp cũng như đầy đau đớn. Tại sao lại như vậy?

Không dễ để mang lấy sự thần thiêng. Sự vô hạn trong chúng ta không dễ tương hợp với cái hữu hạn. Chúng ta mang trong mình một ngọn lửa quá thần thiêng, đến nỗi khó mà tìm được sự bình an trong đời này.

Sự đấu tranh đó đã bắt đầu có từ đầu đời. Để tạo cái tôi cho một đứa bé còn rất nhỏ, chúng ta cần một loạt truyền thụ về tinh thần và đến cuối cùng, nó lại hạn chế ý thức của chúng ta. Trước hết, chúng ta cần phân biệt bản thân và người khác (kia là mẹ, đây là mình), rồi chúng ta cần phân biệt giữa cái có sự sống và cái không có sự sống (con chó thì sống, con búp bê thì không), tiếp theo, chúng ta cần phân biệt giữa cái vật chất và cái ý thức (đây là cơ thể mình, nhưng tâm trí mới giúp mình suy nghĩ). Cuối cùng, và quan thiết nhất, khi làm mọi chuyện này, chúng ta cần chia ra cái mà chúng ta có thể xử lý một cách có ý thức và cái vượt quá tầm xử lý có ý thức của mình. Từ đó, chúng ta tạo nên cái tôi, nhưng chúng ta còn tạo nên một cái bóng, cụ thể là một vùng trong chính mình, tách biệt khỏi ý thức của mình.

Và chúng ta phải lưu ý, cái bóng của chúng ta, trước hết và trên hết, không phải là bóng tối lẩn khuất. Đúng hơn, nó là mọi sự sáng và sinh lực trong bản thân mà chúng ta không thể xử lý một cách có ý thức. Tôi cho rằng hầu hết chúng ta đều quen thuộc với những lời của bà Marianne Williamson, đã được Nelson Mandela trích dẫn trong bài diễn văn nhậm chức: Nỗi sợ thâm sâu nhất của chúng ta không phải là sợ chúng ta bất đạt. Nỗi sợ thâm sâu nhất của chúng ta là sợ chúng ta mạnh quá mức. Chính ánh sáng, chứ không phải bóng tối, mới là điều làm chúng ta sợ nhất.

Ánh sáng trong chúng ta làm chúng ta sợ, vì nó chính là điều không dễ mang lấy. Nó cho chúng ta phẩm giá cao quý và sự thâm sâu vô hạn, nhưng nó cũng cho chúng ta sự phức tạp và khắc khoải thảm thê. Bà Ruth Burrows, một trong những ngòi bút thiêng liêng hàng đầu của thời chúng ta, đã mở đầu tự truyện của bà như sau: Tôi được sinh ra trong thế giới này với sự nhạy bén bị giày vò và cuộc sống của tôi chẳng dễ dàng gì. Các bạn sẽ không ngờ một nhà thần nghiệm, một nữ tu bền đỗ hơn 70 năm cuộc đời, lại nói câu này. Các bạn cũng sẽ không ngờ rằng trong cuộc sống bà phải đấu tranh ánh sáng bên trong mình không khác gì đấu tranh với bóng tối bên trong và bao quanh mình. Điều này cũng đúng với mỗi chúng ta.

Trong sách Giảng viên, có một câu nhiều người biết, nói rằng Thiên Chúa làm cho mọi thứ trở nên đẹp đẽ vào đúng thời đúng điểm của nó. Tuy nhiên, đoạn đó không kết thúc theo một cách êm đềm. Đoạn kết nói rằng trong khi Thiên Chúa làm cho mọi thứ trở nên đẹp đẽ vào đúng thời đúng điểm của nó, Ngài cũng đưa sự vô tận vào tâm hồn con người, nên từ đầu đến cuối, từ bẩm tính, chúng ta cứ lạc nhịp với thời gian và các thời. Cả phẩm giá đặc biệt và sự phức tạp bệnh hoạn của chúng ta đều có nguồn gốc nơi sự bất thường trong bản tính chúng ta. Chúng ta cưu mang quá nhiều, vượt quá cuộc sống đời này.

Thánh Augutinô diễn tả một cách kinh điển: Lạy Chúa, Ngài đã tạo thành chúng con cho Ngài, và tâm hồn chúng con khắc khoải mãi cho đến khi được nghỉ yên trong Ngài. Câu này tóm gọn cả nhân học và linh đạo. Phẩm giá và sự khắc khoải luôn mãi của chúng ta có cùng một nguồn gốc.

Vì thế chúng ta cần tự cho mình sự chấp thuận thần thiêng để có một tâm hồn hoang dại, khắc khoải, vô độ, phức tạp và đầy xung lực. Cả tâm lý học và linh đạo quá thường xuyên phụ lòng chúng ta khi cho chúng ta ấn tượng mình nên sống mà không có những hỗn loạn và khắc khoải. Phải thừa nhận rằng khi chúng ta bất đạt về tinh thần thì những thứ này có thể bủa vây chúng ta dữ dội hơn nữa, nhưng dù cho chúng ta có sống tốt thế nào đi nữa, thì nó vẫn cứ bủa vây chúng ta. Sự thật là, nếu chúng ta là người nhạy cảm sâu sắc, thì có lẽ chúng ta sẽ cảm nhận sự phức tạp của mình rõ ràng hơn một người thiếu nhạy cảm hoặc đã làm tê dại sự nhạy cảm bằng những thứ xao lãng khác.

Một người bạn từng viết thư cho Karl Rahner, phàn nàn rằng mình đã không tìm được sự viên mãn mà ông mong mỏi trong đời. Ông bày tỏ sự thất vọng với chính mình, với cuộc hôn nhân và công việc của mình. Rahner mới viết thư khuyên rằng: Trong nỗi giày vò của sự thiếu hụt tất cả mọi thứ có thể đạt được, đến tận cùng, chúng ta học biết rằng, trong đời này, tất cả mọi hòa âm đều phải dang dở. Trong đời này, không thể có hòa âm trọn vẹn, và lý do không phải bởi linh hồn của chúng ta khiếm khuyết, mà là bởi chúng mang trong mình sự thần thiêng.

Tôi sống ở hai bờ biên giới. Không phải là biên giới địa lý, nhưng là biên giới phân chia hàng ghế giáo dân bình dân với hàng ghế hàn lâm thần học.

Tôi lớn lên trong một gia đình công giáo la-mã bảo thủ. Dù thân phụ tôi hoạt động chính trị cho đảng Tự do, nhưng hầu hết mọi thứ trong thời thơ ấu của tôi đều rất bảo thủ, nhất là những vấn đề liên quan đến tôn giáo. Xét về mọi mặt, tôi là người công giáo la-mã kiên định. Tôi lớn lên dưới thời giáo hoàng Piô XII (cha mẹ tôi đặt tên Pius cho em út tôi, điều này nói lên lòng trung thành của gia đình tôi với giáo hoàng Piô XII như thế nào). Chúng tôi tin công giáo la-mã là tôn giáo chân chính duy nhất, còn tin lành và phái phúc âm phải hoán cải và trở lại với đức tin chân chính. Tôi thuộc giáo lý công giáo la-mã và bảo vệ từng câu từng chữ trong đó. Hơn nữa, gia đình chúng tôi không chỉ đi nhà thờ đều đặn mà còn hết sức sốt sắng và ngoan đạo: ngày nào gia đình tôi đều lần hạt với nhau, khắp nhà có nhiều tượng và ảnh thánh, chúng tôi đeo các tượng được làm phép trên cổ, đọc kinh cầu Đức Mẹ, thánh Giuse, Thánh Tâm theo từng tháng, tôn kính các thánh mỗi ngày. Và những điều đó thật tuyệt vời. Tôi sẽ luôn mãi biết ơn về nền tảng tôn giáo này của gia đình tôi.

Năm 17 tuổi, tôi đi từ mái ấm gia đình vào chủng viện và những năm đầu tiên ở chủng viện củng cố thêm những gì gia đình đã cho tôi. Học thuật là tốt, và chúng tôi được khuyến khích đọc sách của những tư tưởng gia lớn thuộc mọi trường phái. Nhưng việc học lên cao vẫn nằm trong khuôn khổ đặc tính công giáo la-mã, tôn vinh nền tảng tôn giáo và mộ đạo của tôi. Ban đầu việc học đại học của tôi tốt với lòng sùng mến của tôi. Tâm trí tôi được mở mang, lòng ngoan đạo của tôi vẫn như cũ.

Nhưng nhà là nơi chúng ta bắt đầu. Dần dần, qua năm tháng, thế giới của tôi thay đổi. Nghiên cứu ở các trường cao học khác nhau, dạy ở các cơ sở cao học, tiếp xúc hàng ngày với những biểu hiện khác của đức tin, đọc sách của các tiểu thuyết gia và tư tưởng gia đương thời, thân thiết với các đồng nghiệp học thuật, tôi phải thú thật, tất cả đã tạo một sự căng thẳng với lòng ngoan đạo thời trẻ của tôi. Nói thật, trong các lớp cao học hay các buổi họp ban giảng viên, chúng tôi không thường lần hạt hay đọc kinh cầu Đức Mẹ, Thánh Tâm.

Tuy nhiên, các lớp học hàn lâm và các buổi họp ban giảng huấn đã mang lại một điều gì khác, một điều cực kỳ cần thiết trong các hàng ghế nhà thờ và trong giới những người mộ đạo, cụ thể một tầm nhìn thần học phê phán và các nguyên tắc để giữ vững lòng đạo đức không bị kiềm chế, chủ nghĩa chính thống cực đoan ngây thơ và lòng nhiệt thành tôn giáo sai lầm trong những ranh giới của nó. Những gì tôi học được trong giới học thuật cũng tuyệt vời và tôi luôn mãi biết ơn vì đã được dự phần vào giới học thuật trong phần lớn cuộc đời trưởng thành của tôi.

Nhưng dĩ nhiên, sự kết hợp tuy lành mạnh nhưng chắc chắn là có căng thẳng, Tôi muốn dùng lời của một người khác để làm rõ chuyện này. Trong quyển sách Thinh lặng và Vẻ đẹp (Silence and Beauty) của nghệ sĩ người Mỹ gốc Nhật, Makoto Fujimura, ông chia sẻ câu chuyện của ông như sau. Một ngày chúa nhật nọ, khi ông đi ra khỏi nhà thờ, thì mục sư đến nhờ ông ký tên vào danh sách tẩy chay bộ phim Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô (The Last Temptation of Christ). Ông mến mục sư và muốn làm vui lòng mục sư bằng cách ký tên vào thỉnh nguyện đơn, nhưng ông cảm thấy ngập ngừng vì nhiều lý do mà lúc đó ông không giải thích rõ ràng được. Nhưng vợ ông thì giải thích được. Khi ông chưa kịp ký, bà đã bước lên nói: “Các nghệ sĩ có những vai trò khác ngoài việc tẩy chay phim này.” Ông hiểu được ý bà và không ký vào thỉnh nguyện đơn đó.

Nhưng quyết định này làm ông suy nghĩ, giữa căng thẳng của việc tẩy chay một bộ phim như thế với vai trò nghệ sĩ của ông. Đây là cách ông giải thích: “Một nghệ sĩ thường bị kéo theo hai hướng. Những người bảo thủ tôn giáo có khuynh hướng xem văn hóa là cái đáng nghi ngờ, và khi một tuyên bố văn hóa thay đổi hiện thực bình thường mà họ yêu quý, thì phản ứng mặc định của họ là phản đối và tẩy chay. Những người trong cộng đồng nghệ thuật tự do thì xem những bước đột phá này là cần thiết cho “tự do biểu đạt” của họ. Một nghệ sĩ như tôi, trân trọng cả tôn giáo lẫn nghệ thuật, sẽ bị loại bỏ khỏi cả hai. Tôi cố đưa hai điều gắn kết này lại với nhau, nhưng đây là một đấu tranh chật vật”.

Và đây cũng là nỗi chật vật của tôi. Lòng mộ đạo thời thơ ấu, của cha tôi và của nhánh công giáo phong phú này, là một điều thực tế và nuôi dưỡng sự sống, nhưng thần học đả phá ngẫu tượng cấp tiến (và đôi khi đáng lo ngại) của học thuật cũng thế. Cả hai thật sự cần lẫn nhau, nhưng người nào cố trung thành với cả hai, thì có thể bị cả hai đẩy ra, như tình cảnh của nghệ sĩ Fujimura. Các thần học gia có những vai trò khác hơn là đi tẩy chay phim này.

Những người mà tôi xem là thầy của tôi trong lãnh vực này, đó là những người mà theo tôi có thể làm cả hai: như Dorothy Day, người có thể thoải mái lần hạt hoặc đi đầu trong các cuộc tuần hành, như Jim Wallis, có thể nồng nhiệt bênh vực cho hoạt động xã hội cấp tiến và cũng có thể thân mật với Chúa Giêsu, như Thánh Tôma Aquinô, với tri thức có thể lấn át các nhà trí thức khác, nhưng cũng có thể cầu nguyện với lòng ngoan đạo của một em bé. Những nhóm ngoan đạo và học thuật thần học không phải là đối địch của nhau. Họ cần phải kết bạn với nhau mới đúng.