Thánh Augustine có câu nói nổi tiếng: “Về sở thích thì không có gì để tranh cãi.” Vì vậy, tôi không hứa rằng những cuốn sách này sẽ mang lại cho bạn những gì chúng đã mang lại cho tôi, nhưng đây là những cuốn sách đã chạm đến tôi sâu sắc nhất trong năm qua.

Trong lĩnh vực tâm linh …

• Tomas Halik, The Afternoon of Christianity, The Courage to Change (Buổi chiều của Kitô giáo, Can đảm để Thay đổi): Halik là một trong những tiếng nói quan trọng nhất trong dòng tâm linh Kitô giáo hiện nay, và cuốn sách này sẽ không làm bạn thất vọng.

• Serene Jones, Call It Grace – Finding Meaning in a Fractured World (Gọi đó là Ân sủng – Tìm kiếm ý nghĩa trong một thế giới rạn nứt): Là chủ tịch của Union Theological tại New York, Jones kể lại hành trình cuộc đời và hành trình trong ân sủng của chính mình qua lăng kính tự truyện. Một cuốn sách rất đáng đọc.

• Jeffrey Munroe, Reading Buechner, Exploring the Work of a Master Memoirist, Novelist, Theologian, and Preacher (Đọc Buechner, Khám phá tác phẩm của một bậc thầy hồi ký, tiểu thuyết gia, thần học gia và nhà thuyết giáo): Đây là cuốn sách giới thiệu hay nhất về các tác phẩm của Frederick Buechner mà chúng ta hiện có. Có lẽ đây là cuốn sách tôi yêu thích nhất trong năm.

• Richard Rohr, The Tears of Things, Prophetic Wisdom for an Age of Outrage (Nước mắt của vạn vật, Trí huệ ngôn sứ cho một thời đại phẫn nộ): Đây là lúc Richard Rohr thể hiện phong độ xuất sắc nhất của mình. Một cuốn sách sẽ giúp bạn mở rộng tầm nhìn theo cách rất lành mạnh. Trong số nhiều thách đố mà ông đưa ra, có những ý tưởng như:

• Các vị thánh và những nhà huyền bí khóc trước thập giá, trước hết là họ rơi lệ cho một thế giới đang đau khổ.
• Trong sự yếu đuối của mình, chúng ta xứng đáng được nhận những giọt nước mắt (sự cảm thông) hơn là sự thù ghét, sự sửa chữa hay sự chối bỏ.
• Ngôn ngữ của một ngôn sứ thay đổi từ sự giận dữ trước tội lỗi sang sự thương xót trước đau khổ và tổn thương. Sự giận dữ không cho phép chúng ta thực hiện những bước chuyển lớn, nhưng những giọt nước mắt thì có thể.

• Robert Ellsberg (Biên tập), Dorothy Day, On Pilgrimage, The Seventies (Dorothy Day, Trên hành trình hành hương, Thập niên 70): Những lá thư của Dorothy Day từ những năm 1970. Đơn giản là một cuốn sách rất đáng đọc.

• Jim Wallis, The False White Gospel, Rejecting Christian Nationalism, Reclaiming True Faith, and Refounding Democracy (Phúc âm trắng giả tạo, Từ khước chủ nghĩa dân tộc Kitô giáo, Thu hồi đức tin chân chính và tái lập nền dân chủ): Jim Wallis được ví như Dorothy Day của thế hệ chúng ta. Cuốn sách này là một thách đố mạnh mẽ thúc giục chúng ta nhìn nhận Chúa Giêsu một cách nghiêm túc hơn, và đôi khi là theo nghĩa đen hơn.

• Thiên Chúa là của cá nhân (personal) nhưng không bao giờ là riêng tư (private).
• Khái niệm “Ai là người thân cận của tôi” phải mở rộng ra ngoài những người có giấy tờ chính thức. Người thân cận của bạn, theo cách Chúa Giêsu định nghĩa, thường nằm ngoài vùng an toàn của bạn. Chúa Giêsu nói: “Hãy yêu người thân cận như chính mình”, không có ngoại lệ!
• Chúng ta đang ở gần một cách nguy hiểm với những hệ tư tưởng đang bành trướng mà không coi “những người khác” là thuộc về cộng đồng. Những ý tưởng cho rằng người khác biệt với bạn không phải là người thân cận, bạn không phải yêu thương họ và có quyền thù ghét họ – tất cả những điều đó khiến bạn đi ngược lại với Chúa Giêsu.

• Joseph F. Kelly, The Origins of Christmas (Nguồn gốc của Giáng sinh): Kelly, một học giả nghiêm túc, đã lần lại (bằng ngôn ngữ rất dễ đọc) cách chúng ta nên hiểu về các câu chuyện Giáng sinh trong các sách Phúc âm.

• Robert Wicks, The Art of Kindness (Nghệ thuật của lòng tốt): Tôi đã đề tựa cho cuốn sách này trên bìa rằng: “Robert Wicks có một vốn từ vựng tâm linh độc đáo và thiên bẩm. Rất ít nhà văn có khả năng đan xen giữa cái đặc biệt và cái phổ thông, cái học thuật và cái đời thường, giữa chiều sâu của cái nhìn tâm linh với trí khôn thực tiễn mạnh mẽ.” Cuốn sách này thể hiện tất cả những điều đó, kèm theo một chút hài hước lành mạnh. Ông mở đầu cuốn sách bằng trích dẫn: “Khi một bông hoa không nở, bạn sửa chữa môi trường nơi nó lớn lên, chứ không phải sửa chữa bông hoa.” Đó là tinh thần chủ đạo cho những câu chuyện của ông.

Một vài cuốn sách học thuật…

• William T. Cavanaugh, The Uses of Idolatry (Sự sử dụng ngẫu tượng): Một cái nhìn sâu sắc và phản biện về sự tương tác giữa văn hóa và đức tin của chúng ta. Cavanaugh lập luận rằng chúng ta không phải là đã “giải ma thuật” (disenchanted) đối với những điều siêu việt (như Charles Taylor gợi ý), mà đúng hơn là chúng ta đang “tái mê hoặc” (re-enchanted) với những vị thần khác. Một cuốn sách học thuật quan trọng.

• Charles Taylor, Cosmic Connections – Poetry in an Age of Disenchantment (Những kết nối vũ trụ – Thơ ca trong thời đại giải ma thuật): Cảnh báo trước, đây là một cuốn sách thuần học thuật, cực kỳ dày đặc và dài hơn sáu trăm trang. Nhưng Taylor là một trong những triết gia lỗi lạc của thế hệ chúng ta, và trong cuốn sách này (đâu đó giữa những trang giấy ấy) là hàng chục nhận thức rực rỡ. Ví dụ, về giá trị của thơ ca:

• Triết học không thể phớt lờ cái nhìn thấu suốt của thơ ca.
• Thơ ca có thể là một cách để “tái mê hoặc” thế giới.
• Thơ ca là sự chuyển ngữ của trực giác vào những ngôn ngữ tinh tế hơn.
• Và thơ ca là cảm xúc được hồi tưởng lại trong sự tĩnh lặng.

Về tiểu thuyết…

• Jane Urquhart, In Winter I get up at night (Vào mùa đông tôi thức dậy ban đêm): Đáng buồn là năm qua tôi không đọc nhiều tiểu thuyết vì tập trung vào sách phi hư cấu. Tôi đang tự trách mình vì điều đó, bởi lẽ hư cấu mang lại những hiểu biết mà phi hư cấu không thể. Cuốn tiểu thuyết này của Urquhart là cuốn duy nhất khiến tôi chú ý. Lấy bối cảnh ở Saskatchewan, câu chuyện diễn biến chậm nhưng văn phong của Urquhart (như mọi khi) rất rực rỡ. Hãy đọc nó vì chất văn, ngay cả khi cốt truyện không làm bạn hứng thú.
Và một lựa chọn đặc biệt (Wildcard)…

• Margaret Atwood, A Book of Lives – A Memoir of Sort (Cuốn sách của những cuộc đời – Một kiểu hồi ký): Cuốn sách này không thuộc một thể loại cụ thể nào mà là, như cụm từ Latinh nói, sui generis – một thể loại của riêng nó. Đây không hẳn là một cuốn tự truyện mà là những lời hồi tưởng của Atwood về cuộc đời mình, từ thuở nhỏ cho đến nay. Nó dài sáu trăm trang, nhưng một khi bạn đã bắt đầu, nó như một cơn nghiện, bạn cứ lật hết trang này đến trang khác. Nhẹ nhàng, sâu sắc, hài hước và cũng đầy sức nặng. Atwood quả là một nhà văn vĩ đại.

Chúc các bạn đọc sách vui vẻ, dù là với những cuốn này hay bất kỳ cuốn nào khác.

Tôi từng có đặc ân được ghé thăm Đất Thánh. Đó là một nơi khác biệt đến lạ kỳ. Nó thấm đẫm lịch sử, những cuộc đấu tranh, tôn giáo và máu. Hầu như mỗi tấc đất nơi đây đều đã từng nhuốm máu, bao gồm cả máu của Chúa Giêsu. Lịch sử như nhảy vọt ra khỏi từng viên đá trước mắt bạn.

Những điều cổ xưa trỗi dậy nơi đó và hòa quyện với những thứ của ngày hôm nay. Khi đứng ở những địa điểm linh thiêng ấy, bạn bắt đầu hiểu tại sao ông Môsê được bảo phải cởi giày ra, và tại sao qua nhiều thế kỷ, biết bao cuộc chiến đã nổ ra vì dải sa mạc nhỏ bé này. Được mệnh danh là Đất Thánh một cách đầy chuẩn xác, tôi đã bước đi trên nền đất ấy với một đôi chân trần của tâm hồn.

Trong tất cả những gì tôi đã thấy, bao gồm cả mộ phần của Chúa Giêsu, ít có nơi nào chạm đến tôi sâu sắc như Nhà thờ Thăm Viếng. Nó đứng ở một thế tương phản sắc nét với hầu hết các nhà thờ khác ở đó – vốn là những nơi đánh dấu các sự kiện chính trong cuộc đời Chúa Giêsu.

Không giống như hầu hết các nhà thờ khác, Nhà thờ Thăm Viếng là một tòa nhà rất khiêm tốn. Bạn không thấy vàng hay đá cẩm thạch. Những bức tường gỗ và trần nhà bằng gỗ sồi thật đơn sơ và hầu như để trống. Tuy nhiên, trên bức tường phía trước, sau bàn thờ, có một bức họa miêu tả cảnh Thăm Viếng, và chính bức họa này đã khiến tôi xúc động sâu sắc.

Đó là bức tranh vẽ hai người phụ nữ quê mùa, Maria và Elizabeth, cả hai đều đang mang thai, đang chào đón nhau. Mọi thứ về bức tranh đều gợi lên sự nhỏ bé, thấp kém, lu mờ, bụi bặm, vẻ tỉnh lẻ và sự tầm thường.

Bạn thấy hai người phụ nữ trông rất bình thường, đứng trong bụi bặm của một ngôi làng vô danh. Chẳng có gì gợi ý rằng một trong hai người họ, hay bất cứ điều gì họ đang làm hoặc đang mang trong mình, là phi thường hay có ý nghĩa quan trọng. Thế nhưng – và đây chính là điểm thiên tài của bức họa – tất cả sự nhỏ bé, lu mờ, vẻ cằn cỗi và sự tầm thường của một thị trấn nhỏ đó lại khiến bạn tự động đặt ra câu hỏi: Ai mà ngờ được? Ai có thể tưởng tượng được rằng hai người phụ nữ này, ở cái thị trấn hẻo lánh này, tại địa điểm vô danh này, vào thời điểm mờ nhạt này, lại đang mang trong mình một thứ gì đó sẽ thay đổi toàn bộ thế giới một cách triệt để và mãi mãi?

Ai mà ngờ được? Đúng vậy. Ai có thể nghĩ rằng những gì mà những người phụ nữ nông thôn quê mùa này đang thai nghén và mang trong lòng, một ngày kia sẽ thay đổi lịch sử nhiều hơn bất kỳ quân đội, triết gia, nghệ sĩ, hoàng đế, vua chúa hay siêu sao nào từng làm được?

Bên trong họ, họ đang thai nghén Chúa Giêsu và Gioan Tẩy Giả – Đấng Kitô và vị ngôn sứ sẽ loan báo về Ngài. Hai sự sinh hạ này đã thay đổi thế giới một cách triệt để đến mức ngày nay chúng ta thậm chí còn đo lường thời gian bằng sự kiện của những lần sinh hạ đó. Chúng ta đang sống ở năm 2025 sau sự kiện ấy.

Có một bài học ở đây: Đừng bao giờ đánh giá thấp tầm ảnh hưởng đối với thế giới của một người đang sống trong sự thầm lặng nhưng đang thai nghén trong mình một lời hứa. Đừng bao giờ coi thường tác động lịch sử của quá trình thai nghén thầm lặng, ẩn giấu. Làm sao ai đó trong chúng ta có thể có bất kỳ ý nghĩa thực sự nào đối với thế giới khi chúng ta sống trong sự lu mờ, không ai biết đến, bị ẩn giấu đi, không thể làm được những việc lớn lao để định hình lịch sử?

Chúng ta có thể học một bài học từ Maria và Elizabeth. Chúng ta có thể mang thai những lời hứa, niềm hy vọng, mang trong mình Chúa Thánh Thần và rồi, ẩn mình khỏi thế giới, chúng ta thai nghén điều đó thành xương thịt thật sự – chính là con người chúng ta. Chúng ta cũng có thể tái định hình lịch sử.

Nếu có thể nắm bắt được điều này, cuộc sống chúng ta sẽ có nhiều bình an hơn vì những ngọn lửa thao thức bên trong sẽ bớt dằn vặt chúng ta hơn. Tóm lại, có một sự bất mãn vĩnh cửu bên trong chúng ta mà chỉ có thể được làm dịu đi bằng cách chấp nhận một điều mà chúng ta có thể gọi là “sự tử đạo của sự thầm lặng” (the martyrdom of obscurity) – nghĩa là sự hy sinh tự nguyện khi chấp nhận một cuộc đời mà ở đó chúng ta sẽ không bao giờ có được sự thể hiện bản thân đầy đủ và thỏa đáng. Sự chấp nhận đó có thể giúp làm dịu đi áp lực thúc ép chúng ta phải được biết đến, phải tạo ra sự khác biệt, phải làm cho cuộc đời mình có giá trị xét theo những tiêu chuẩn lớn lao.

Tất cả chúng ta đều biết cảm giác nhìn vào cuộc đời mình và thấy mình vô danh, tầm thường, không có gì nổi bật, và thấy nản lòng vì những giá trị của mình không ai hay biết. Chúng ta có quá nhiều thứ để cống hiến cho thế giới, nhưng thế giới lại không biết đến chúng ta. Chúng ta khao khát làm những việc vĩ đại, những việc quan trọng, những việc ảnh hưởng đến thế giới vượt ra ngoài biên giới của những thị trấn nhỏ nơi chúng ta sống (ngay cả khi chúng ta đang sống ở những thành phố lớn).

Điều có thể giúp mang lại chút bình an chính là hình ảnh được thể hiện trong bức họa ở Nhà thờ Thăm Viếng: rằng điều cuối cùng làm thay đổi thế giới chính là những gì chúng ta sinh hạ khi chúng ta – giữa sự lu mờ và bụi bặm của những “thị trấn nhỏ” của mình, và trong nỗi thất vọng của những cuộc đời dường như luôn quá nhỏ bé so với tầm vóc của mình – trở nên “mang thai” với niềm hy vọng. Và sau một quá trình thai nghén âm thầm, không được quảng cáo hay thế giới biết đến, chúng ta đưa niềm hy vọng đó đến ngày đơm bông kết trái.

Khi tôi còn giảng dạy tại Cao đẳng Newman ở Edmonton, vị hiệu trưởng của chúng tôi lúc đó là một linh mục thuộc dòng Thánh Giá, người đã mang đến cho chúng tôi chút sắc màu vùng ven biển. Mỗi khi ngạc nhiên vì điều gì đó, ngài thường thốt lên: “Ai mà ngờ được nhỉ?” (Who would have thunk it?)

Vâng, hai người phụ nữ mang thai, cách đây hai ngàn năm, không địa vị, cô lập, đứng trong bụi bặm, đã mãi mãi thay đổi thế giới? Ai mà ngờ được nhỉ?

Gần đây, tôi có nghe một chương trình đàm thoại về tôn giáo trên radio, một thính giả đã đặt câu hỏi: Làm sao chúng ta biết được Thiên Chúa hiện hữu? Một câu hỏi rất hay.

Người dẫn chương trình trả lời rằng chúng ta biết điều đó thông qua đức tin. Đó không phải là một câu trả lời tồi, ngoại trừ việc điều cần được làm rõ chính là: làm thế nào chúng ta biết được điều này thông qua đức tin.

Trước hết, “biết” một điều gì đó nghĩa là gì? Nếu chúng ta tin rằng “biết” nghĩa là có thể hình dung, thấu hiểu và tưởng tượng về sự tồn tại của nó theo một cách nào đó, thì ở phía bên này của sự vĩnh cửu, chúng ta sẽ không bao giờ có thể biết về Thiên Chúa. Tại sao?

Bởi vì Thiên Chúa là Đấng bất khả thuyết (không thể diễn tả bằng lời). Đó là sự thật đầu tiên và không thể giản lược mà chúng ta cần chấp nhận về Thiên Chúa; điều đó có nghĩa là, theo định nghĩa, Thiên Chúa nằm ngoài trí tưởng tượng của chúng ta. Thiên Chúa là hữu thể vô hạn, mà cái vô hạn thì không bao giờ có thể bị giới hạn hay nắm bắt trọn vẹn trong một khái niệm. Hãy thử tưởng tượng về con số lớn nhất mà con người có thể đếm được. Bản tính và sự hiện hữu của Thiên Chúa không bao giờ có thể được khái niệm hóa hay tưởng tượng ra. Nhưng Ngài có thể được nhận biết.

Sự hiểu biết không phải lúc nào cũng nằm trong đầu óc, không phải là thứ chúng ta luôn có thể giải thích, đóng khung trong một bức tranh hay diễn đạt thành lời. Đôi khi, đặc biệt là với những điều chạm đến những mầu nhiệm sâu thẳm nhất của cuộc sống, chúng ta biết bằng một thứ gì đó vượt lên trên lý trí và trái tim. Sự hiểu biết này nằm ở “trực giác thẳm sâu” (gut), một thứ cảm giác như một mệnh lệnh đạo đức, một sự thúc giục, một tiếng gọi, một nghĩa vụ, một tiếng nói mách bảo chúng ta phải làm gì để sống đúng với sự thật. Chính tại nơi đó, chúng ta biết Thiên Chúa, vượt xa mọi sự nắm bắt về trí tưởng tượng, trí tuệ hay thậm chí là cảm xúc.

Những chân lý được mặc khải về Thiên Chúa trong Kinh Thánh, trong truyền thống Kitô giáo, và qua sự làm chứng từ cuộc đời của các thánh tử đạo và các thánh, đơn giản là sự diễn đạt cho một điều mà chúng ta vốn đã biết – như các nhà thần học huyền bí vẫn nói – theo một cách thức mờ mịt.

Vậy, làm thế nào chúng ta có thể chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa?

Tôi đã viết luận án tiến sĩ của mình chính về câu hỏi đó. Trong luận án, tôi đã xem xét các chứng minh cổ điển về sự tồn tại của Thiên Chúa như đã được trình bày trong triết học Tây phương. Ví dụ, Thánh Thomas Aquinas đã cố gắng chứng minh sự tồn tại của Ngài qua năm lập luận riêng biệt.

Đây là một trong những lập luận đó: Hãy tưởng tượng bạn đang đi bộ trên đường và nhìn thấy một hòn đá, bạn tự hỏi: làm sao nó lại ở đó? Với thực tại thô sơ của một hòn đá, bạn có thể đơn giản trả lời: nó đã luôn ở đó rồi. Tuy nhiên, hãy tưởng tượng bạn đi trên đường và thấy một chiếc đồng hồ vẫn đang chạy. Bạn có còn nói được rằng nó đã luôn ở đó không? Không, nó không thể luôn ở đó được, bởi vì nó có một thiết kế thông minh mà ai đó phải tạo ra cho nó, và nó đang gõ nhịp thời gian, nghĩa là nó không thể tồn tại mãi mãi như thế được.
Aquinas sau đó yêu cầu chúng ta áp dụng điều này vào sự tồn tại của chính mình và của vũ trụ. Tạo hóa có một thiết kế thông minh đến kinh ngạc và, như chúng ta biết từ vật lý học đương đại, vũ trụ không phải lúc nào cũng tồn tại. Một điều gì đó hoặc một Đấng trí tuệ nào đó đã ban cho chúng ta và vũ trụ này một khởi đầu lịch sử và một thiết kế thông minh. Đó là ai?

Một lập luận như thế này có sức nặng bao nhiêu? Từng có một cuộc tranh luận nổi tiếng trên đài BBC ở Anh giữa Frederick Copleston, một triết gia Kitô giáo lừng danh, và Bertrand Russell, một nhà tư tưởng bất khả tri xuất chúng. Sau tất cả những màn tranh luận qua lại, họ – một người vô thần và một người có đạo – đã đồng ý với nhau một điều: Nếu thế giới này có ý nghĩa, thì Thiên Chúa tồn tại. Là một người vô thần, Russell đồng ý với điều đó, nhưng ông nói thêm rằng xét cho cùng thì thế giới này chẳng có ý nghĩa gì cả.

Hầu hết những người vô thần có tư duy đều chấp nhận rằng thế giới này không có ý nghĩa; nhưng rồi, giống như Albert Camus, họ phải vật lộn với câu hỏi: làm sao nó có thể không có ý nghĩa được? Nếu không có Thiên Chúa, làm sao chúng ta có thể nói rằng giúp đỡ một đứa trẻ thì tốt hơn là lạm dụng nó? Nếu không có Thiên Chúa, chúng ta dựa vào đâu để thiết lập tính hợp lý và đạo đức?

Ở phần cuối luận án, tôi đã kết luận rằng sự tồn tại của Thiên Chúa không thể được chứng minh thông qua một lập luận thuần lý, một tam đoạn luận logic hay một phương trình toán học, mặc dù tất cả những thứ đó đều có thể đưa ra những gợi ý đầy thuyết phục.

Tuy nhiên, Thiên Chúa không được tìm thấy ở điểm cuối của một cuộc tranh luận, một tam đoạn luận hay một phương trình. Sự tồn tại, sự sống và tình yêu của Thiên Chúa được nhận biết (được trải nghiệm) bên trong một lối sống nhất định.

Nói một cách đơn giản, nếu chúng ta sống theo một cách thức nhất định – cách mà tất cả các tôn giáo chân chính (không riêng gì Kitô giáo) mời gọi chúng ta sống – cụ thể là với lòng trắc ẩn, sự vị tha, lòng tha thứ, sự quảng đại, kiên nhẫn, nhẫn nhục, lòng trung tín và sự biết ơn, thì khi đó chúng ta sẽ biết về sự tồn tại của Thiên Chúa bằng cách dự phần vào chính sự sống của Ngài – và việc chúng ta có hình dung được sự tồn tại của Ngài hay không lúc đó không còn quan trọng nữa.

Tại sao tôi tin vào Thiên Chúa? Không phải vì tôi bị thuyết phục đặc biệt bởi những chứng minh từ các bộ óc triết học vĩ đại như Aquinas, Anselm, Descartes, Leibnitz, hay Hartshorne. Tôi thấy những chứng minh của họ thú vị về mặt trí tuệ nhưng ít thuyết phục về mặt hiện sinh.

Tôi tin vào Thiên Chúa vì tôi cảm nhận được sự hiện diện của Ngài ở mức độ trực giác thẳm sâu, như một tiếng nói thầm lặng, như một lời mời gọi, một mệnh lệnh đạo đức mà bất cứ khi nào tôi lắng nghe và tuân theo, nó đều mang lại sự hiệp nhất, tình yêu, bình an và mục đích sống.

Đó mới chính là bằng chứng thực sự cho sự tồn tại hay hiện hữu của Thiên Chúa.

Theo một nghĩa nào đó, chúng ta có thể nói rằng Kitô giáo đã “khai sinh” ra tôn giáo theo nghĩa hiện đại, bởi trước Kitô giáo, các cộng đồng đức tin phần lớn dựa trên sắc tộc và bộ tộc. Đức Giêsu đã định nghĩa một gia đình đức tin theo cách khác: không phải lòng mẹ sinh ra ta, nhưng là lòng dạ mà ta được tái sinh từ đó mới định nghĩa gia đình của ta. Đối với Đức Giêsu, gia đình đích thực không đặt nền trên huyết thống, sắc tộc hay quốc gia, nhưng được đặt nền trên đức tin.

Vậy Đức Giêsu dạy điều này ở đâu? Chủ đề ấy hầu như hiện diện khắp nơi trong giáo huấn của Người, nhưng được diễn tả cách tỏ tường qua nhiều lần Người xác định mối tương quan của Người với chính mẹ mình và vị trí của Mẹ trong cộng đoàn đức tin.

Có nhiều đoạn trong Tin Mừng cho thấy Đức Giêsu dường như giữ khoảng cách với chính Mẹ Người. Chẳng hạn, trong một sự kiện, có người đến thưa: “Có mẹ và anh em Thầy đang đứng ngoài kia muốn gặp Thầy.” Nhưng Đức Giêsu đáp: “Ai là mẹ Ta? Ai là anh em Ta?” Rồi Người chỉ vào các môn đệ và nói: “Đây là mẹ Ta và anh em Ta.”

Một lần khác, khi Người đang giảng dạy, có một phụ nữ kêu lên: “Phúc thay người mẹ đã cưu mang và cho Thầy bú mớm!” Nhưng Đức Giêsu đáp lại: “Đúng hơn, phúc thay kẻ lắng nghe và tuân giữ lời Thiên Chúa.”

Ta có thể diễn lại cuộc đối thoại ấy như sau: Một phụ nữ trong đám đông xúc động trước lời giảng của Đức Giêsu và kêu lên: “Hẳn Mẹ Thầy là một người tuyệt vời lắm!” Đức Giêsu đáp: “Đúng vậy, Mẹ Ta tuyệt vời, còn tuyệt vời hơn bà nghĩ. Tất cả các bà mẹ đều tuyệt vời trong phương diện làm mẹ. Nhưng Mẹ Ta còn tuyệt vời hơn trong đức tin!”

Thoạt nhìn, những sự kiện ấy có thể gây nhầm lẫn, vì dường như Đức Giêsu đang tách xa chính mẹ Người. Nhưng không phải như vậy. Người đang tái định nghĩa tương quan của mình với Mẹ theo một cách thức nâng Mẹ lên một vị thế khác (và cao trọng hơn): “Phúc thay kẻ lắng nghe và tuân giữ lời Thiên Chúa.” Tin Mừng cho thấy rõ rằng chính Maria là người đầu tiên thực sự làm điều ấy. Đức tin của Mẹ khi thưa “xin xảy ra cho con như lời Sứ Thần nói” mới là điều làm Mẹ trở nên đặc biệt hơn cả yếu tố sinh học.

Trong các sách Tin Mừng, Đức Maria có vị thế đặc biệt trong cộng đoàn tông đồ, không phải trước hết vì Mẹ là mẹ ruột của Đức Giêsu, nhưng vì Mẹ là người đầu tiên thực sự lắng nghe và tuân giữ lời Thiên Chúa. Đức tin của Mẹ Maria, hơn là huyết thống, mới mang lại cho Mẹ địa vị đặc biệt.

Hơn nữa, qua những câu trả lời này, Đức Giêsu đang tái định nghĩa căn bản về một gia đình đích thực: đức tin hơn là huyết thống xác định ai là mẹ, là anh chị em của ta. Gia đình đích thực không đặt nền trên huyết thống nhưng trên đức tin. Đối với Kitô hữu, không phải lòng mẹ sinh ra ta, nhưng là lòng dạ mà ta được tái sinh từ đó mới định nghĩa gia đình của chúng ta. Gia đình thật sự không còn dựa trên sắc tộc, huyết thống, bộ tộc hay quốc gia. Không điều gì trong số đó làm chúng ta trở nên anh chị em của nhau theo nghĩa sâu xa nhất của từ “gia đình”.

Có những thách thức sâu rộng phát sinh từ điều này, những thách thức mà chúng ta luôn có xu hướng phớt lờ. Nói cách đơn giản, chúng ta luôn phản đối việc định nghĩa gia đình theo chiều rộng này. Bản tính con người thúc đẩy chúng ta gắn gia đình đức tin với gia đình huyết thống, sắc tộc, quốc gia, giáo phái hay ý thức hệ của riêng mình, và như thế vô tình biến Thiên Chúa thành vị Thiên Chúa bộ tộc, quốc gia, giáo phái hay ý thức hệ của chúng ta. Điều này không chỉ tạo ra một quan niệm sai lầm về gia đình mà còn dẫn đến một quan niệm sai lầm về Thiên Chúa. Như Nikos Kazantzakis nói, khi ta làm vậy, “lòng Thiên Chúa trở thành một khu ổ chuột.”

“Ai là mẹ Ta? Ai là anh chị em Ta?” Ai là gia đình thật sự của tôi?

Khi trả lời câu hỏi ấy, đức tin phải vượt lên trên mọi quy chiếu về huyết thống, sắc tộc, quốc tịch, giáo phái hay ý thức hệ. Những ai lắng nghe và tuân giữ lời Thiên Chúa thì họ là “mẹ, anh, chị, em” của chúng ta.

Việc Đức Giêsu tái định nghĩa gia đình, theo tôi, là một thách đố rất cần thiết cho thời đại hôm nay – khi chúng ta ngày càng tách biệt nhau bằng những khác biệt về ý thức hệ, quốc gia, sắc tộc, và định nghĩa gia đình theo cách rất khác với Đức Giêsu. Việc đồng nhất gia đình đức tin với gia đình huyết thống, sắc tộc, quốc gia, giáo phái hay ý thức hệ chính là nền tảng của chủ nghĩa dân tộc Kitô giáo và các loại chủ nghĩa bộ tộc khác vốn tìm cách khoác lên mình danh nghĩa Đức Giêsu và Tin Mừng. Những quan niệm ấy, dù có thể chân thành, nhưng sai lạc và trong nhiều phương diện trái ngược với Đức Giêsu và Tin Mừng. Trong Đức Kitô, như Kinh Thánh khẳng định, tất cả chúng ta đều được chịu phép rửa để trở nên một thân thể, dù là Do Thái hay Hy Lạp, nô lệ hay tự do, và tất cả đều được uống cùng một Thần Khí. Trong gia đình đức tin, không còn Johnson hay Rolheiser, người Mỹ hay người Mexico, người Anh hay người Pháp, người da trắng hay da màu, người cấp tiến hay bảo thủ. Gia đình thật của chúng ta – gia đình trong Đức Kitô – vượt trên tất cả những điều đó, và dù chúng ta vẫn có bổn phận trung thành với gia đình huyết thống, với giáo phái và quốc gia, Đức Kitô cũng mời gọi chúng ta vượt trên những giới hạn ấy.

Trong một hội nghị mà tôi tham dự, một bác sĩ tâm lý đã chia sẻ câu chuyện sau đây. Một phụ nữ tìm đến ông trong tình trạng đau khổ tột độ. Nỗi dằn vặt của bà liên quan đến cuộc trò chuyện cuối cùng với chồng mình trước khi ông qua đời. Bà kể rằng họ đã có một cuộc hôn nhân tốt đẹp hơn ba mươi năm, chưa từng xảy ra một cuộc cãi vã lớn nào. Vậy mà một buổi sáng nọ, họ lại bất hòa vì một chuyện vặt vãnh (đến mức bà không còn nhớ nổi chuyện gì). Cuộc tranh cãi kết thúc trong sự tức giận, và ông đã dậm chân bước ra khỏi nhà để đi làm – để rồi qua đời trong ngày hôm đó vì một cơn đau tim, trước khi họ có cơ hội nói chuyện lại với nhau.

Thật là xui xẻo! Ba mươi năm sống bên nhau chưa từng xảy ra chuyện như vậy, và giờ đây, những lời cuối cùng họ dành cho nhau lại là lời giận dữ! Trước hết, vị chuyên gia tâm lý đã nhẹ nhàng pha chút hài hước, trấn an bà rằng lỗi hoàn toàn thuộc về ông chồng… vì đã chọn đúng thời điểm “oan nghiệt” ấy để qua đời, khiến bà phải mang gánh nặng tội lỗi này!

Sau đó, nghiêm túc hơn, ông hỏi bà: “Nếu giờ đây chồng bà đang ngồi ở đây, bà sẽ nói gì với ông ấy?” Bà đáp rằng bà sẽ nói với ông rằng sau bao năm gắn bó, chuyện nhỏ ấy chẳng là gì cả, rằng tình yêu của họ lớn đến mức hoàn toàn bao phủ và xóa nhòa khoảnh khắc ngắn ngủi đó. Vị bác sĩ trấn an bà rằng chồng bà vẫn đang sống trong mầu nhiệm hiệp thông của các thánh, và đang hiện diện với họ lúc này. Rồi ông nói: “Tại sao bà không ngồi vào chiếc ghế này và nói với ông ấy điều bà vừa chia sẻ, rằng tình yêu chung thủy của hai người hoàn toàn xóa hoàn toàn cuộc trò chuyện cuối cùng ấy. Thậm chí hãy cùng bật cười về sự trớ trêu của nó.” Suy nghĩ viển vông ư? Không.

Là Kitô hữu, chúng ta tin có một mầu nhiệm khẳng định rằng chúng ta vẫn sống trong sự hiệp thông, liên lạc và ý thức với những người đã qua đời. Mầu nhiệm này – Hiệp thông cùng các Thánh – được ghi trong Kinh Tin Kính và được cử hành cách đặc biệt mỗi năm vào hai ngày: Lễ Các Thánh và Lễ Các Đẳng.

Mầu nhiệm này, trong nhiều khía cạnh, mời gọi chúng ta cầu nguyện cho người đã khuất. Không có gì ngạc nhiên, khi có một số người phản đối rằng Thiên Chúa đâu cần ai nhắc để tỏ lòng xót thương và tha thứ. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Cuối cùng, thì đó không phải là lý do chúng ta cầu nguyện cho những người thân yêu đã khuất của mình.

Mục đích thật sự của lời cầu nguyện cho người đã khuất là để chúng ta tiếp tục giữ liên lạc với họ, tiếp tục duy trì ý thức tương quan yêu thương, hoàn tất những điều còn dang dở, nói lời xin lỗi, tha thứ, xin họ tha thứ, ghi nhớ những điều tốt đẹp họ đã mang đến cho thế giới này, và đôi khi là cùng họ “nâng ly” mừng một kỷ niệm nào đó trong tâm hồn.

Vì vậy, trong số những điều khác, niềm tin vào hiệp thông các thánh trao cho chúng ta một cơ hội thứ hai – một sự an ủi cần thiết. Dù là ai, chúng ta đều có những thiếu sót trong các tương quan. Chúng ta không phải lúc nào cũng hiện diện đầy đủ cho người mình yêu; đôi khi chúng ta trong giận dữ nói những lời gây tổn thương; đôi khi chúng ta phản bội niềm tin theo những cách không ngờ; và phần nhiều là chúng ta thiếu trưởng thành hoặc can đảm để biểu lộ sự trân trọng và yêu thương đúng như lẽ ra chúng ta nên làm. Không ai trong chúng ta hoàn toàn đáp ứng được.

Rốt cuộc, ai trong chúng ta cũng đã mất đi một người thân theo cách giống như người phụ nữ mất chồng ấy: còn điều dang dở, chia tay vào thời điểm không thích hợp. Luôn có những lời đáng lẽ phải nói mà lại chưa kịp nói, và luôn có những lời đáng lẽ không nên nói mà cuối cùng lại được thốt ra.

Nhưng đó chính là lúc đức tin lên tiếng. Thật vậy, chúng ta không phải là những người đầu tiên thất bại trong những giờ phút quan trọng. Khi Đức Giêsu bị bắt, bị xét xử và bị giết, hầu như tất cả các môn đệ đều bỏ trốn. Thời điểm ấy cũng thật tệ hại. Thứ Sáu Tuần Thánh đã “xấu” rất lâu trước khi nó trở thành “tốt”. Nhưng – và đây là điểm cốt yếu – là Kitô hữu, chúng ta không tin rằng cuộc đời này sẽ luôn có những kết thúc có hậu, hoặc rằng chúng ta luôn đủ khả năng trong mọi tương quan. Trái lại, chúng ta tin rằng sự viên mãn và hạnh phúc đến với chúng ta qua việc được cứu chuộc khỏi những điều đã hỏng, nhất là những điều hỏng vì sự yếu đuối và bất toàn của chính chúng ta.

G.K. Chesterton từng nói rằng Kitô giáo đặc biệt vì trong mầu nhiệm hiệp thông các thánh, “người chết vẫn được quyền bỏ phiếu”. Thực ra, họ còn làm được nhiều hơn thế: họ vẫn nghe chúng ta nói với họ.

Vì vậy, nếu bạn đã mất một người thân khi giữa hai người vẫn còn điều chưa kịp hóa giải, vẫn còn một căng thẳng chưa được gỡ, vẫn còn một sự quan tâm lẽ ra bạn nên dành nhiều hơn, hoặc vẫn còn một lời yêu thương bạn chưa từng nói ra… bạn hãy biết rằng vẫn chưa quá muộn. Bạn vẫn có thể nói những điều ấy!

Và khi nói lời “hòa giải muộn màng” ấy, đừng ngại mỉm cười về cách mà sự mong manh của kiếp người đôi khi làm lạc hướng cả những ý định tốt đẹp nhất của chúng ta.

Trong cuốn tự truyện “The Long Loneliness” (Nỗi Cô Đơn Dài Lâu), Dorothy Day kể lại một lần bà đã cầu nguyện trong thời điểm rất thấp thỏm của đời mình. Dorothy Day, như ta biết, lớn lên mà không có đức tin. Bà là một trí thức, thường xuyên hoạt động trong những vòng tròn Marxist và chống tôn giáo. Khi bước vào tuổi đôi mươi, bà tin chắc rằng nếu ai đủ can đảm nhìn thẳng vào thực tại của cuộc đời, người ấy sẽ không thể tin vào Thiên Chúa.

Người đàn ông mà bà yêu lúc đó cũng chia sẻ cùng quan điểm ấy. Họ sống chung mà không kết hôn, và bà sinh một đứa con gái với ông. Nhưng sự ra đời của đứa bé đã thay đổi Dorothy một cách không ngờ tới. Khi ôm đứa con sơ sinh trong tay, một niềm kinh ngạc và biết ơn sâu sắc trào dâng trong bà đến mức bà bật thốt lên lời cầu nguyện đầu tiên trong đời: “Với niềm vui quá lớn này, con phải cảm ơn một ai đó!” Và đức tin của bà được sinh ra từ giây phút đó – từ nguồn suối tinh tuyền nhất: lòng biết ơn.
Sau đó, Dorothy Day bắt đầu học giáo lý, lãnh nhận bí tích Rửa Tội và trở thành một người Công giáo. Tuy nhiên, cha của đứa bé phản đối dữ dội sự thay đổi ấy. Ông nói rằng nếu bà dám rửa tội cho con, ông sẽ bỏ đi. Bà đã cho con mình chịu phép rửa – và ông thật sự rời bỏ bà.

Không chỉ thế, nhiều bạn bè của Dorothy cũng xa lánh bà, vì cho rằng bà đã phản bội lý tưởng. Dù được nâng đỡ bởi đức tin mới, bà lại thấy mình hoàn toàn cô độc: không chồng, mất bạn, thiếu tiền, và không biết phải làm gì với cuộc đời mình. Bà chật vật một thời gian dài, ngày càng cảm thấy cô đơn, mệt mỏi, và mất phương hướng.

Rồi một ngày, bà quyết định phải làm gì đó. Bà gửi cô con gái nhỏ cho bạn trông, rồi lên tàu đến Washington D.C., nơi bà dành nhiều giờ cầu nguyện tại Đền Thánh Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội. Hôm ấy, lời cầu nguyện của bà là tiếng kêu tuyệt vọng. Bà nói với Chúa, gần như than trách: “Con đã bỏ lại rất nhiều vì Ngài, mà Ngài chẳng làm gì cho con cả! Con lạc lối, cô đơn, không biết phải làm gì, sức lực và kiên nhẫn đều cạn kiệt. Con cần giúp – ngay bây giờ, chứ không phải trong tương lai xa! Xin giúp con! Xin giúp con ngay! Con không thể tiếp tục như thế này nữa!”

Khi trở lại New York, có một người đàn ông đang đợi gặp bà. Ông nói rằng đã nghe nói về bà, có một ý tưởng và cần sự giúp đỡ của bà. Ông bắt đầu trình bày với bà ý tưởng về “The Catholic Worker” (Phong trào Công nhân Công Giáo). Người đàn ông ấy tên là Peter Maurin- và phần còn lại đã trở thành lịch sử.

Từ giây phút ấy, Dorothy Day có một hướng đi cho phần còn lại của cuộc đời. Không phải ai cũng được Chúa đáp lại nhanh và rõ ràng như Dorothy Day, nhưng nhiều người hơn ta tưởng cũng có những kinh nghiệm tương tự.

Chẳng hạn, Martin Luther King Jr. từng kể về một lần cầu nguyện trong tuyệt vọng: “Một đêm cuối tháng Giêng, tôi đi ngủ muộn sau một ngày kiệt sức. Coretta (vợ tôi) đã ngủ, và khi tôi vừa chợp mắt thì điện thoại reo. Một giọng tức giận vang lên: “Này, thằng da đen, chúng tao đã chịu đựng mày đủ rồi. Trước tuần tới, mày sẽ hối hận vì đã đặt chân đến Montgomery.” Tôi gác máy, nhưng không thể ngủ được. Mọi nỗi sợ hãi như đổ ập xuống cùng lúc. Tôi đã đến điểm giới hạn.” “Tôi đứng dậy, đi qua đi lại trong nhà, rồi vào bếp, pha một ấm cà phê. Tôi thấy mình muốn bỏ cuộc. Tách cà phê nguội lạnh trước mặt, tôi cố nghĩ cách rút lui mà không mang tiếng hèn nhát. Trong trạng thái kiệt quệ đó, khi can đảm đã gần như cạn kiệt, tôi quyết định mang vấn đề đến với Chúa. Với đầu cúi trong tay, tôi cầu nguyện lớn tiếng ngay trên bàn bếp. Lời cầu ấy tôi vẫn còn nhớ rõ cho đến bây giờ: ‘Lạy Chúa, con đang đứng lên vì điều con tin là đúng, nhưng giờ đây con sợ hãi. Dân chúng đang trông cậy vào con; nếu con yếu đuối, họ cũng sẽ gục ngã. Con đã đến giới hạn của sức mình. Con chẳng còn gì nữa. Con không thể tiếp tục một mình được.’ Và ngay lúc đó, con cảm nhận sự hiện diện của Thiên Chúa theo một cách mà con chưa từng cảm nhận trước đây.” (Martin Luther King Jr., “Stride Toward Freedom”)

Tác giả Christina Crawford, người viết hồi ký “Mommy Dearest” – kể về tuổi thơ lớn lên ở Hollywood với người mẹ là minh tinh nổi tiếng – từng chia sẻ rằng có lúc trong đời bà cảm thấy hoàn toàn lạc lõng và tuyệt vọng. Nhưng rồi bà nói thêm một câu sâu sắc: “Lạc lối – cũng là một nơi chốn.” Và bà nói đúng. “Lạc lối” chính là một nơi đặc biệt để cầu nguyện. Khi ta đau khắp nơi, mất hết hy vọng, bất lực và kiệt sức, và chỉ còn có thể quỳ gối vì không đủ sức đứng, thì đó chính là tư thế hoàn hảo nhất để cầu nguyện.
“Lạc lối – cũng là một nơi dành cho cầu nguyện.” Vì chính trong những lúc yếu đuối và tan vỡ nhất, chúng ta mới thật sự cúi đầu trước Thiên Chúa – và đó chính là nơi Ngài nghe chúng ta rõ nhất.

Trong bộ phim “Bệnh nhân người Anh” (The English Patient) có một cảnh thật xúc động.
Một nhóm người đến từ nhiều quốc gia khác nhau, vì hoàn cảnh chiến tranh, bị dồn về sống tạm trong một biệt thự bỏ hoang ở nước Ý sau chiến tranh. Trong số họ có một cô y tá trẻ đang chăm sóc một phi công người Anh bị bỏng nặng sau một vụ rơi máy bay, và một chàng trai châu Á trẻ tuổi có nhiệm vụ tìm kiếm và tháo gỡ bom mìn còn sót lại. Cô y tá và chàng trai trở nên thân thiết, và một ngày kia, anh nói rằng mình có một điều bất ngờ đặc biệt dành cho cô.

Anh dẫn cô đến một ngôi nhà thờ cổ bỏ hoang, nơi anh đã sắp xếp sẵn một hệ thống dây ròng rọc để đưa cô lên trần nhà, ẩn mình trong bóng tối là những bức khảm tuyệt đẹp, những tác phẩm nghệ thuật huy hoàng không thể nhìn thấy từ mặt đất. Anh đưa cô một ngọn đèn pin, rồi nhẹ nhàng kéo dây, đưa cô bay lên cao như thiên thần có cánh, lơ lửng giữa không trung, để có thể dùng ánh sáng soi chiếu và chiêm ngắm vẻ đẹp ẩn khuất trong bóng tối.

Đối với cô, đó là một trải nghiệm choáng ngợp và đầy hân hoan: cảm giác được bay, được ngắm nhìn vẻ đẹp lạ lùng cùng một lúc. Khi được hạ xuống lại, cô đỏ mặt vì xúc động, tràn ngập niềm vui và biết ơn, cô ôm lấy mặt chàng trai và hôn liên tục, vừa cười vừa nói: “Cảm ơn anh! Cảm ơn anh! Cảm ơn anh vì đã cho tôi thấy điều tuyệt vời này!”
Từ nét mặt cô, người ta có thể thấy cô đang nói hai lời cảm ơn: “Cảm ơn anh vì đã cho tôi thấy một điều mà tự tôi không bao giờ có thể tìm đến được.” “Và cảm ơn anh vì đã tin tưởng tôi — tin rằng tôi có thể hiểu được, có thể cảm nhận được vẻ đẹp ấy.”
Bài học ở đây là gì?

Giáo Hội cũng được mời gọi làm cho thế giới điều mà chàng trai ấy đã làm cho người bạn y tá: Chỉ cho nhân loại thấy nơi nào ẩn giấu vẻ đẹp mà họ không tự mình tìm thấy, vẻ đẹp bị che khuất trong bóng tối. Và tin tưởng rằng con người có khả năng cảm nhận được, sẽ hiểu và biết trân trọng kho tàng ấy.

Giáo Hội có thể tìm thấy vẻ đẹp ấy ở đâu? Trong kho tàng phong phú của chính lịch sử mình. Trong thiên nhiên, nghệ thuật, khoa học. Trong trẻ em, trong sức sống của tuổi trẻ, và trong sự khôn ngoan của người già. Khắp nơi đều có những viên ngọc của vẻ đẹp đang ẩn mình. Sứ mạng của Giáo Hội là chỉ cho thế giới thấy những điều ấy.
Vì sao?

Vì cái đẹp có sức lay động và biến đổi linh hồn. Cái đẹp gợi lên lòng biết ơn và sự kinh ngạc, điều mà ít điều gì khác có thể làm được. Khổng Tử đã hiểu điều này, nên ông nói rằng: “Cái đẹp là người thầy vĩ đại nhất.” Triết lý giáo dục của ông đặt nền trên cái đẹp, vì con người có thể nghi ngờ hầu hết mọi thứ — nhưng không thể nghi ngờ cái đẹp.
Tại sao cái đẹp không thể bị nghi ngờ?

Bởi vì cái đẹp là thuộc tính của Thiên Chúa. Triết học và thần học Kitô giáo cổ điển dạy rằng Thiên Chúa có bốn thuộc tính siêu việt: Duy Nhất – Toàn Chân – Toàn Thiện – và Toàn Mỹ. Nếu điều đó đúng, thì: Khi ta được chạm đến bởi cái đẹp, là ta được chạm đến Thiên Chúa; Khi ta chiêm ngưỡng vẻ đẹp, là ta đang chiêm ngưỡng Thiên Chúa; Khi ta được cho thấy vẻ đẹp ẩn giấu, là ta được cho thấy Thiên Chúa ẩn giấu; Khi ta kinh ngạc trước cái đẹp, là ta kinh ngạc trước Thiên Chúa; Và khi ta cảm thấy lòng mình rung động vì cái đẹp, là ta đang cảm thấy nỗi “nhớ nhà” hướng về Thiên Đàng.
Thần học gia Hans Urs von Balthasar từng nói rằng: “Cái đẹp là một yếu tố cốt lõi trong cách Thiên Chúa nói với con người, và cũng phải là cách mà con người nói về Thiên Chúa với thế giới.”

Tuy nhiên, ta cũng không nên ngây thơ. Cái đẹp không phải lúc nào cũng “đẹp” theo tiêu chuẩn phổ thông. Đúng là ta nhìn thấy cái đẹp trong màu sắc huy hoàng của hoàng hôn, trong nụ cười thơ ngây của một đứa trẻ, hay trong sự hoàn hảo của bức tượng Michelangelo; nhưng cái đẹp cũng hiện diện trong những nếp nhăn của một cụ già, và trong nụ cười móm mém không răng của một ông lão. Thiên Chúa nói với ta qua cái đẹp, và chúng ta cũng phải nói với thế giới bằng cái đẹp ấy. Và hơn hết, ta cần tin tưởng rằng con người có khả năng cảm nhận và hiểu được, như cô y tá trong The English Patient — sẽ biết trân trọng điều được cho thấy.

Dostoevsky đã viết một câu nổi tiếng (thường được Dorothy Day trích lại): “Thế giới sẽ được cứu nhờ cái đẹp.” Lý luận ấy là gì? Làm sao cái đẹp có thể chữa lành những tội lỗi và vết thương của nhân loại? Đây là “phép tính” của Dostoevsky: Trước sự tàn bạo, cần có lòng nhân hậu. Trước sự giả dối và cuồng tín, cần có chân lý. Trước cay đắng và lời nguyền rủa, cần có ân cần và chúc lành. Trước hận thù và giết chóc, cần có tình yêu và tha thứ. Trước sự quen thuộc đến mức khinh thường, cần có niềm kinh ngạc và sự ngưỡng mộ. Và trước sự xấu xí, tục tĩu lan tràn khắp thế giới và các bản tin buổi tối, cần có CÁI ĐẸP.

Vì cái đẹp – chính là hình bóng của Thiên Chúa. Và khi con người còn biết rung động, còn biết kinh ngạc trước cái đẹp, thì vẫn còn hy vọng cho thế giới này được cứu chuộc.

Gilbert K. Chesterton, nhà hộ giáo Công giáo nổi tiếng, là bạn thân của George Bernard Shaw, nhà viết kịch nổi tiếng, mặc dù Shaw, một người theo thuyết bất khả tri, có những vấn đề lớn với niềm tin của Chesterton vào Chúa, đặc biệt là việc ông trở thành một tín đồ Công giáo. Thật vậy, khi nghe tin Chesterton đã trở thành một tín đồ Công giáo, ông đã viết cho Chesterton một lá thư bày tỏ sự thất vọng của mình.

Vẫn là một nhà văn đa dạng, Shaw kết thúc lá thư bằng cách mô tả cho Chesterton một hình ảnh ông thấy về việc ông đi xưng tội: “Anh sẽ phải đi xưng tội vào lễ Phục sinh tới, và tôi thấy cảnh tượng đó – chiếc hộp, dáng người to béo đang quỳ gối của anh – tất cả thật khó tin, quái dị, hài hước. …. Tuy nhiên, giờ đây tôi đang trở nên quen hơn (nếu không thì làm sao tôi có thể chân thành được?).”

Nhưng những khác biệt này không ngăn cản họ trở thành những người bạn tốt. Họ vô cùng tôn trọng và quý trọng lẫn nhau. Thật vậy, có lúc, Chesterton cảm thấy cần phải bảo vệ Shaw khỏi những người theo Ki-tô giáo có thiện chí đang bôi nhọ ông vì thuyết bất khả tri của ông. Để bảo vệ Shaw, ông viết: “Có một sự thật cơ bản mà tôi chưa bao giờ bất đồng quan điểm với ông ấy. Dù ông ấy có là người như thế nào đi nữa, ông ấy chưa bao giờ là người bi quan hay chủ nghĩa thất bại trong các vấn đề tâm linh. Ít nhất ông ấy cũng đứng về phía Sự sống. Mọi thứ đều sai trái ở ông ấy, ngoại trừ chính bản thân ông ấy.”

Tôi nghĩ rằng hầu hết chúng ta đều có những người bạn như vậy, những người không còn cùng chúng ta bước đi trên con đường đức tin rõ ràng. Theo quan điểm của một số Ki-tô hữu, hầu hết mọi thứ đều sai ở họ, ngoại trừ chính họ. Họ không phải là những người theo thuyết bất khả tri hay vô thần, nhưng họ cũng không phù hợp với mô tả về một Ki-tô hữu thực hành. Họ hiếm khi đến nhà thờ, phần lớn phớt lờ giáo lý của Giáo hội về tình dục, chỉ cầu nguyện khi gặp khủng hoảng, coi những người đi nhà thờ như chúng ta là ngây thơ, và quá đắm chìm trong cuộc sống hiện tại đến nỗi không nghĩ nhiều về Chúa, Giáo hội và sự sống đời đời.

Tuy nhiên, họ vẫn tỏa ra sức sống, thường theo những cách thách thức chúng ta. Có điều gì đó ở họ rất đúng đắn, thậm chí truyền cảm hứng và mang lại sức sống. Họ có thể là những người theo thuyết bất khả tri thực tế và vô thần trong Giáo hội, nhưng sự hiện diện của họ thường mang đến năng lượng tích cực, lòng tốt, tình yêu, trí tuệ, ánh nắng và sự hài hước cho căn phòng.

Đừng hiểu sai ý tôi: Điều này không ngụ ý (như một quan niệm đơn giản hòa, hợp lý hóa quá mức đang phổ biến ngày nay) rằng những người đến nhà thờ và cố gắng tuân theo các quy tắc của Giáo hội là những người ngây thơ và chưa trưởng thành, trong khi những người không đến nhà thờ và tự đặt ra quy tắc của riêng mình là những người giác ngộ và trưởng thành. Không. Không có gì giác ngộ khi những người rời xa nhà thờ, nghĩ rằng họ đã vượt ra ngoài Giáo hội, sống ngoài các quy tắc của Giáo hội, hoặc tin rằng việc tập trung quá mức vào cuộc sống này biện minh cho việc bỏ bê thế giới bên kia. Đó là một lỗi lầm trong lòng mộ đạo, và thường cũng là một lỗi lầm trong sự khôn ngoan và trưởng thành.

Nói một cách đơn giản, năng lượng tuyệt vời mà chúng ta thấy ở nhiều người tốt mà chúng ta biết, những người không còn đi nhà thờ nữa, chính xác là như vậy, năng lượng tuyệt vời, nhưng không phải là thứ gì đó có thể nhầm lẫn với chiều sâu.

Ví dụ, tôi nhìn vào nhiều nhạc sĩ nhạc pop tài năng của chúng ta và thấy cách họ có thể khiến mọi người nhảy múa, không phải là một điều nhỏ nhặt, thậm chí là một điều thiêng liêng. Chúng ta nhảy múa quá ít và tinh thần của chúng ta thường quá nặng nề. Nhưng điều đó không cho phép chúng ta nhầm lẫn năng lượng vui tươi (“Ob-la-dee, Ob-la-da, cuộc sống vẫn tiếp diễn!”) với sự khôn ngoan hay chiều sâu. Thật tuyệt vời khi khiến mọi người nhảy múa, mang ánh nắng vào căn phòng, nâng đỡ trái tim con người để họ có thể tận hưởng cuộc sống nhiều hơn một chút, nhưng đó không phải là toàn bộ thực đơn, cũng không phải là phần sâu sắc hơn của thực đơn. Nó là chính nó, một điều tốt đẹp tự thân, nhưng chỉ có vậy.

Nhưng nó nằm ở mặt tốt của sự việc. Nó nằm ở mặt của cuộc sống. Nó giúp mang năng lượng thiêng liêng vào một căn phòng, và điều đó cần được chúc phúc. Đó là lý do tại sao, là những người theo Ki-tô giáo, chúng ta cần chúc phúc cho những người bạn bất khả tri tốt bụng trong giáo hội và để bản thân được họ chúc phúc.

Đó cũng là lý do tại sao chúng ta nên cân nhắc hơn khi sử dụng các cụm từ như “văn hóa sự sống” và “văn hóa sự chết”. Chúa là tác giả tối cao của tất cả những điều tốt đẹp, dù sự tốt lành, ánh sáng mặt trời, năng lượng, màu sắc và hơi ấm đó được nhìn thấy bên trong hay bên ngoài Giáo hội. Và bất cứ nơi nào năng lượng đó tốt lành, thì ở đó có “một nền văn hóa sự sống”, ngay cả khi nó cũng có thể mang một số yếu tố của “một nền văn hóa sự chết”.

Richard Rohr nói rằng không phải mọi thứ đều có thể được sửa chữa hay chữa lành, nhưng chúng cần được đặt tên đúng. Điều gì sai thì là sai, và nên được gọi là sai, nhưng điều gì tốt thì là tốt, và nên được gọi là tốt. Tôi nhìn một số người bạn “ngoại đạo” của mình, nhìn vào năng lượng, sự ấm áp của họ, những gì họ mang vào một căn phòng, và điều đó giúp tôi cảm thấy nhẹ nhõm. Mọi thứ về họ đều sai, ngoại trừ chính họ. Chúa cũng tạo ra ánh sáng mặt trời và hơi ấm của họ. Họ không đến nhà thờ, và điều đó không tốt; nhưng họ thường đứng về phía cuộc sống và đức tin ngầm của họ giúp tôi luôn đứng về phía đúng đắn. Và điều đó thật tốt.