Nhà nhân học lừng danh Mircea Eliade từng đưa ra lời cảnh báo này: Không một cộng đồng nào được phép làm hỏng cái chết của mình. Ông nói đúng. Cái chết thanh tẩy tất cả; chỉ khi một người đã ra đi, chúng ta mới có thể thấm thía trọn vẹn món quà mà người ấy đã cho chúng ta và cho thế giới.

Ngày 22 tháng 1 vừa qua, cộng đồng Kitô hữu, đặc biệt là Giáo hội Công giáo, đã mất đi một người từ lâu vẫn là món quà cho chúng ta. John Allen, Tổng Biên tập của Crux, đã qua đời tại Rôma ở tuổi 61. Ông chiến đấu với căn bệnh ung thư từ năm 2022.

John Allen là một trong những nhà báo tiếng Anh nổi bật (và quan trọng) nhất khi bình luận về các vấn đề tôn giáo, đặc biệt là các vấn đề thuộc đời sống Giáo hội và những chuyển dịch nhân khẩu học của tôn giáo trên thế giới. Ông làm việc tại Rôma với tư cách là phóng viên thường trú bên cạnh Tòa Thánh, và tại Hoa Kỳ với vai trò Tổng Biên tập của một trang tin giúp chúng ta cập nhật những diễn biến tôn giáo trên toàn cầu.

Có nhiều điều khiến John nổi bật như một nhà báo. Ông có khả năng nắm bắt nhịp đập thời cuộc, không chỉ trong những gì đang diễn ra nơi các Giáo hội, mà còn trong những gì ông gọi là “các siêu xu hướng” của thế giới. Với những ai không có thời gian theo dõi tin tức mỗi ngày và đọc vô số bài viết trên các tạp chí hay trang mạng tôn giáo – thì chỉ cần đọc John Allen là đủ.

Nhưng điều còn quan trọng hơn khả năng nắm bắt thời cuộc ấy chính là lối bình luận luôn công tâm và quân bình của ông. John Allen không rơi vào hai nhãn hiệu quen thuộc trong Giáo hội ngày nay là cấp tiến hay bảo thủ. Ông vừa là cả hai, mà cũng không hẳn là bên nào. Ông thoải mái hiện diện trong cả những cuộc gặp gỡ mang khuynh hướng tự do lẫn bảo thủ; thoải mái với các Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II và Bênêđictô, cũng như với Phanxicô và Lêô. Ông có những người hâm mộ và cả những người phê bình ở cả hai phía của phổ hệ Giáo hội. Điều đó nói lên rất nhiều về ông. Nếu dùng một sáo ngữ quen thuộc, ông quá bảo thủ đối với một số người cấp tiến, và quá cấp tiến đối với một số người bảo thủ. Ông không hoàn toàn thuộc về phe nào, dù lại có thể ở nhà với cả hai. Hơn nữa, ngay cả những người bất đồng với ông cũng chưa bao giờ cáo buộc ông là thiếu công bằng.

Và rồi, vượt lên trên nhà báo, còn có John Allen – con người, người bạn – người luôn mang lại sự nhẹ nhàng, ấm áp và hài hước cho mọi cuộc gặp gỡ. Tôi có đặc ân được quen biết ông (cùng những nhà hàng yêu thích của ông) trong những năm tôi phục vụ trong Ban Tổng cố vấn ở Rôma. Ông kết thân với cộng đoàn Dòng chúng tôi, và chúng tôi cũng quý mến ông. Tình bạn ấy tiếp tục sau khi tôi trở về Canada và Hoa Kỳ. John đã nhận lời mời đến thuyết trình tại nhiều hội thảo và hội nghị ở trường của chúng tôi cũng như tại các sự kiện do Dòng tổ chức.

Ông luôn để lại dấu ấn sâu đậm – không chỉ vì nội dung vững chắc, mà còn vì sự sinh động và óc hài hước của mình. Khi tự giới thiệu, ông thường nói mình đến từ Hill City, Kansas, nơi mà theo lời ông, “chẳng có ngọn đồi nào, và chắc chắn cũng chẳng có thành phố nào!” Ông kể rằng tại quán rượu địa phương có tấm bảng trong nhà vệ sinh nam: “Xin đừng mổ vịt trong bồn rửa tay!” Chính nét mộc mạc ấy theo ông vào các bài thuyết trình, và không ai phải ra về trong tình trạng còn mơ hồ về điều ông muốn nói. Ông không chỉ mang lại sự quân bình và công tâm, mà còn đem đến màu sắc, tiếng cười và sự hóm hỉnh.

John cũng sống như thế trong đời thường: sâu sắc, quân bình và đầy sinh động. Hình ảnh tôi nhớ về ông là: điếu thuốc trên tay, ly rượu trước mặt, ngồi giữa một nhóm người đang bàn luận đủ mọi vấn đề, còn John thì góp vào những câu pha trò đầy màu sắc xen lẫn những nhận định sắc sảo rút ra từ kinh nghiệm phong phú của mình. Tôi nhớ một câu chuyện ông kể trong một dịp như thế: khi đang ở cùng gia đình trong một trung tâm thương mại tại Minneapolis, điện thoại ông reo. Nhìn số gọi đến, ông bảo gia đình rằng cần ra ngoài để nghe cuộc gọi này. Đó là Đức Giáo hoàng Bênêđictô. Làm sao bạn có thể nói với gia đình mình giữa một trung tâm thương mại ở Minneapolis rằng bạn vừa nhận được điện thoại từ Đức Giáo hoàng?

Như Eliade nói, không cộng đồng nào được phép làm hỏng cái chết của mình. Trong bài diễn từ Tiệc Ly trong Tin Mừng Gioan, Đức Giêsu nhiều lần nói với các môn đệ rằng chỉ sau khi Người chết, họ mới có thể đón nhận Thần Khí của Người. Cũng như Eliade, Người cảnh báo họ đừng làm hỏng cái chết của mình. Và họ đã không làm thế.

Sau khi Người qua đời, những môn đệ tiên khởi của Người – dù trước đó từng hiểu lầm và bất trung khi Người còn sống – đã không làm hỏng cái chết ấy. Trong ánh sáng của cái chết Người, lần đầu tiên họ thực sự nắm bắt trọn vẹn con người và sứ điệp của Người.

Chúng ta đã mất một người vĩ đại nơi John Allen, và chúng ta không được làm hỏng cái chết của ông.

Chúng ta cần thấm đượm tinh thần của ông để, giữa bao điều khác, biết sống công tâm hơn, không rơi vào bất cứ ý thức hệ Giáo hội phiến diện nào, và luôn mang sự ấm áp cùng nét hóm hỉnh vào mỗi căn phòng mình bước vào.

John Allen, xin an nghỉ trong bình an. Ông mãi là người con tốt lành của Hill City – quá chừng chín chắn để không bao giờ “mổ vịt trong bồn rửa tay.”