Có một thời gian, tôi đã sống chung nhiều năm trong cộng đoàn với một tu huynh Dòng Hiến Sĩ Đức Mẹ Vô Nhiễm (O.M.I.), người rất quảng đại và đạo đức đến mức gần như thái quá. Nhưng thầy lại gặp khó khăn trong việc nắm bắt biểu tượng và ẩn dụ. Thầy hiểu mọi sự theo nghĩa đen. Với thầy, lời nói viết sao thì phải hiểu đúng như vậy!
Điều này đã gây cho thầy không ít bối rối và xao xuyến khi mỗi ngày, trong giờ Kinh Thần Vụ với các Thánh vịnh, chúng tôi cầu nguyện cho Giêrusalem và Israel, và thỉnh thoảng lại cầu xin cho sự suy vong của một quốc gia khác. Sau giờ cầu nguyện, thầy thường hỏi: “Tại sao chúng ta lại cầu nguyện cho Giêrusalem? Cho Israel? Điều gì khiến những nơi đó đặc biệt hơn trong mắt Thiên Chúa so với các thành phố và quốc gia khác? Tại sao Thiên Chúa lại ghét một số quốc gia và thành phố?”
Chúng tôi cố gắng hết sức để giúp thầy hiểu rằng những tên gọi ấy không nên được hiểu theo nghĩa đen như những địa danh trên bản đồ, mà đúng hơn là những biểu tượng. Có lúc, khôn ngoan hay không thì chưa biết, tôi đã nói: “Thầy mến, mỗi khi thầy đọc thấy chữ ‘Giêrusalem’ hay ‘Israel’, cứ hiểu đó là ‘Hội Thánh’; và mỗi khi thấy nói đến một quốc gia hay thành phố mà Thiên Chúa dường như ghét bỏ, thì hãy hiểu rằng Thiên Chúa ghét tội lỗi.”
Chúng ta có thể mỉm cười trước lòng đạo đức và cách hiểu quá sát chữ của tu huynh ấy, nhưng tôi không chắc rằng tất cả chúng ta không còn đang vật lộn với chính lối hiểu theo nghĩa đen của mình khi tìm hiểu Kinh Thánh thực sự muốn nói gì qua những từ như Giêrusalem, Israel, Dân được tuyển chọn, và những người được Thiên Chúa tuyển chọn. Thật vậy, với tư cách là Kitô hữu, chúng ta hiểu thế nào về những từ như Kitô hữu, Hội Thánh, và Thân Thể Đức Kitô?
Vậy, khi chúng ta cầu nguyện cho Giêrusalem và Israel, chúng ta đang cầu nguyện cho ai?
Điều ta thấy trong Kinh Thánh là một tiến trình dần dần “thoát khỏi nghĩa đen” các tên gọi và địa danh. Ban đầu, Israel là một dân tộc lịch sử, Giêrusalem là một thành phố lịch sử, Dân được tuyển chọn là một chủng tộc theo huyết thống, và những người được Thiên Chúa tuyển chọn chính là dân tộc ấy, thành phố ấy, chủng tộc ấy. Nhưng khi mạc khải dần được khai mở, những tên gọi và khái niệm này ngày càng mang tính biểu tượng.
Ít là điều này đúng với phần lớn Do Thái giáo. Phần lớn Do Thái giáo hiểu những từ ấy theo nghĩa biểu tượng, dù vẫn có những nhóm hiểu theo nghĩa đen. Với họ, Giêrusalem là thành phố Giêrusalem cụ thể, và Israel là một dải đất cụ thể tại Palestine.
Kitô hữu cũng phản chiếu điều đó. Thần học Kitô giáo chính thống, ngay từ nguồn gốc của mình, đã từ chối việc đồng nhất những tên gọi và địa danh ấy theo cách đơn giản hóa, chẳng hạn như hiểu Giêrusalem chỉ đơn thuần là Ki-tô giáo và Kitô hữu là Dân tộc được tuyển chọn. Tuy nhiên, cũng giống như trong Do Thái giáo, nhiều Kitô hữu, sau khi đã thoát khỏi cách hiểu theo nghĩa đen từ cội rễ Do Thái, lại tiếp tục hiểu những từ ấy theo nghĩa đen để chỉ các Giáo hội Kitô giáo lịch sử và các thành viên tuyên xưng đức tin một cách rõ ràng. Thật vậy, câu trả lời của tôi cho tu huynh Hiến sĩ (“Giêrusalem nghĩa là Hội Thánh, Israel nghĩa là Kitô giáo”) dường như cũng gợi ý đúng theo hướng đó.
Tuy nhiên, chính các danh từ “Hội Thánh” vra”Kitô giáo” cũng cần được “thoát khỏi nghĩa đen”. Hội Thánh là một thực tại rộng lớn và bao dung hơn nhiều so với tư cách thành viên hữu hình, được rửa tội một cách rõ ràng. Chiều kích hữu hình và lịch sử của Hội Thánh là có thật, quan trọng, và không bao giờ được xem nhẹ; nhưng (từ thời Chúa Giêsu cho đến suốt lịch sử tín lý và thần học Kitô giáo) Kitô giáo luôn tin và dạy cách rõ ràng rằng mầu nhiệm Đức Kitô vừa hữu hình vừa vô hình. Có phần chúng ta thấy được, và có phần chúng ta không thấy được. Có phần mầu nhiệm ấy được nhập thể rõ ràng trong lịch sử, và có phần vẫn vô hình. Mầu nhiệm Đức Kitô được nhập thể trong lịch sử, nhưng không phải tất cả đều có thể nhìn thấy. Có những người được rửa tội cách hữu hình, và cũng có những người chỉ được rửa tội theo những cách vô hình, không thể thấy.
Hơn nữa, đây không phải là một thứ thần học mới mẻ hay tự do. Chính Chúa Giêsu đã dạy rằng không hẳn những ai thưa “Lạy Chúa, lạy Chúa” mới là những người tin thật sự của Người, nhưng chính những ai sống theo giáo huấn của Người (dù có thể không ý thức) mới là những môn đệ đích thực. Thần học Kitô giáo từ xưa đến nay luôn dạy rằng mầu nhiệm trọn vẹn của Đức Kitô lớn hơn rất nhiều so với việc thể hiện lịch sử của nó trong các Giáo hội Kitô giáo.
Kenneth Cragg, một nhà truyền giáo Kitô giáo, sau nhiều năm sống và phục vụ trong thế giới Hồi giáo, đã đưa ra nhận xét này: “Tôi tin rằng cần đến tất cả các Giáo hội Kitô giáo mới có thể diễn tả trọn vẹn Đức Kitô.” Và tôi xin bổ sung rằng: không chỉ cần đến tất cả các Giáo hội Kitô giáo để diễn tả trọn vẹn mầu nhiệm Đức Kitô, mà còn cần đến tất cả những con người thiện chí, vượt qua mọi biên giới tôn giáo và mọi ranh giới sắc tộc, để diễn tả mầu nhiệm ấy.
Khi tu huynh Hiến sĩ đạo đức kia, người gặp khó khăn trong việc hiểu biểu tượng và ẩn dụ, hỏi tôi tại sao chúng tôi luôn cầu nguyện cho Giêrusalem và Israel, và tôi trả lời rằng thầy có thể đơn giản thay thế những từ ấy bằng Hội Thánh và Kitô giáo, thì câu trả lời của tôi (nếu hiểu theo nghĩa đen) lại chính là quá đạo đức, quá đơn giản, và quá hẹp trong việc hiểu mầu nhiệm Đức Kitô. Những từ Hội Thánh và Kitô giáo, như ta thấy trong tiến trình mạc khải dần được khai mở trong Kinh Thánh, cũng cần được “thoát khỏi nghĩa đen”. Vậy khi chúng ta cầu nguyện cho Giêrusalem hay Israel, chúng ta đang cầu nguyện cho ai? Chúng ta đang cầu nguyện cho tất cả những con người thiện chí, thuộc mọi đức tin, mọi hệ phái, mọi chủng tộc, mọi lứa tuổi. Chính họ là Giêrusalem mới và Israel mới.