Năm 2007, Charles Taylor đã viết cuốn sách A Secular Age, mang lại cho chúng ta một phân tích rõ ràng và toàn diện về thời đại thế tục mà chúng ta đang sống, cũng như những hệ quả của nó đối với đức tin. Hơn một ngàn năm trước đó, một tác giả vô danh vào thế kỷ XIV đã viết cuốn The Cloud of Unknowing, và (theo cách không dễ nhận ra ngay) tác phẩm này lại trả lời chính câu hỏi căn bản mà Taylor để lại.

Tôi đã đọc cả hai cuốn sách ấy mà không hề thấy được mối liên hệ giữa chúng. Mối liên hệ đó được chỉ ra cho tôi bởi một nghiên cứu sinh tiến sĩ mà tôi đang hướng dẫn. Đề tài của cô? Cô đang kết nối phân tích của Taylor về tính thế tục với trực giác nền tảng của tác giả vô danh trong The Cloud of Unknowing. Tóm lại luận điểm của cô như sau:

Một trong những cách Taylor định nghĩa thời đại thế tục là thế này: “Sự chuyển sang tính thế tục là sự chuyển từ một xã hội nơi niềm tin vào Thiên Chúa là điều hiển nhiên và không bị chất vấn, sang một xã hội nơi niềm tin ấy chỉ là một lựa chọn giữa nhiều lựa chọn khác – và thường không phải là lựa chọn dễ chấp nhận nhất.” Taylor cho rằng có hai yếu tố đang góp phần tạo nên tình trạng này.

Thứ nhất, ngày nay chúng ta trở thành cái mà ông gọi là “những con người được bảo bọc” (buffered persons), nghĩa là chúng ta đã chuyển từ một cái tôi dễ bị ảnh hưởng bởi những nỗi sợ tôn giáo và mê tín, sang một cái tôi được che chắn khỏi mọi “thần linh” trong một thế giới từng được xem là huyền nhiệm. Tôi đủ lớn để từng sống trong thế giới huyền nhiệm đó, nơi người ta tin rằng có các thần linh, ma quỷ, quyền lực siêu nhiên ở khắp nơi, nơi người ta rảy nước thánh quanh nhà khi có giông bão.

Thứ hai, theo Taylor, chúng ta đang sống trong một “nhãn quan nội tại” (immanent worldview), nơi thế giới bị thế tục hóa khiến ta nghĩ rằng không có thế giới nào khác ngoài thế giới này, và rằng ta không cần điều gì vượt trên thế giới này để đạt được ý nghĩa, sự viên mãn và hạnh phúc.

Taylor – một Kitô hữu đạo đức – kết luận rằng tình trạng mới này không phải là một cuộc khủng hoảng đức tin, mà là một cuộc khủng hoảng của trí tưởng tượng. Những hình dung cũ mà qua đó ta hiểu đức tin không còn phù hợp nữa. Chúng ta cần một trí tưởng tượng mới để hình dung lại đức tin của mình.

Vậy trí tưởng tượng mới đó đến từ đâu?

Theo nghiên cứu sinh của tôi, trí tưởng tượng mới mà ta cần để tái hình dung đức tin có thể được tìm thấy trong lời khuyên cốt lõi của The Cloud of Unknowing. Nhưng điều này không dễ thấy ngay.

Thoạt nhìn, điều mà tác giả vô danh thế kỷ XIV này đề nghị chỉ là một thực hành cầu nguyện đơn giản, giống như điều ngày nay người ta gọi là “cầu nguyện tĩnh lặng” (centering prayer), tức là đến với cầu nguyện mà không có chương trình, không yêu cầu, không lời nói. Chỉ đơn giản ngồi trong thinh lặng, không kỳ vọng, hoàn toàn tin tưởng rằng Thiên Chúa sẽ ban cho bạn điều bạn thực sự cần.

Tuy nhiên, đối với tác giả của The Cloud, đây không chỉ là một phương pháp cầu nguyện, mà là một thái độ căn bản trước chính cuộc sống. Đó là thái độ của sự chân thật triệt để, của sự thành thật tận căn – nơi bạn đứng trần trụi trong linh hồn trước chính mình, trước cuộc sống và trước Thiên Chúa. Điều này có nghĩa là gì?

Nói ngắn gọn: vì chúng ta là những “con người được bảo bọc” và sống trong một ý thức nội tại, nên hầu như chúng ta không bao giờ thật sự trần trụi trong tâm hồn, không bao giờ hoàn toàn chân thật (sine cere – không pha tạp), và cũng không bao giờ thực sự là chính mình. Rất hiếm khi ta có thể vượt qua mọi phân tâm, ý thức hệ, ám ảnh văn hóa, vết thương tâm lý, mộng tưởng và tâm thức bầy đàn – những thứ luôn nhuộm màu ý thức của ta.

Điều mà The Cloud đề nghị là: như một thái độ thường xuyên trước thực tại, ta hãy cố gắng gỡ bỏ mọi điều không chân thật nơi mình, để đứng ra khỏi mọi phân tâm và cơ chế tự vệ, đứng trần trụi trong linh hồn, bất lực không thể nghĩ hay tưởng tượng, chỉ đơn giản xin cuộc sống và Thiên Chúa ban cho điều mà ta thậm chí không thể hình dung là tốt nhất cho mình.

Taylor nói rằng chúng ta cần một trí tưởng tượng mới để hình dung lại đức tin. The Cloud lại cho thấy rằng trí tưởng tượng mới ấy không đến từ việc suy nghĩ để tạo ra một cách hiểu mới về đức tin. Trái lại, nó được ban cho khi ta đứng trước Thiên Chúa với tâm hồn trống rỗng, không còn tưởng tượng riêng của mình, hoàn toàn bất lực. Chính lúc đó – nghịch lý thay – khi ta không còn có thể tự giúp mình, ta lại được trợ giúp từ Đấng vượt trên cái tôi được bảo bọc của ta và vượt khỏi “nhà tù nội tại” mà ta đang sống trong đó. Sự sống và Thiên Chúa có thể tuôn chảy vào ta – và tuôn chảy cách tinh tuyền, bởi vì ta đang đứng đó trần trụi, bất lực và không biết gì, trước mầu nhiệm của chính mình, của cuộc sống và của Thiên Chúa.

Thánh Gioan Thánh Giá đã diễn tả lời mời gọi này như sau: Hãy học hiểu bằng cách không hiểu, hơn là bằng cách hiểu.

Điều đó có nghĩa là: nghịch lý thay, đức tin bắt đầu chính ở nơi ta tưởng rằng nó chấm dứt – nơi ta thấy mình trần trụi và bất lực, không thể hình dung về đức tin và về Thiên Chúa.
Vậy đâu là cuộc chiến thật sự của chúng ta hôm nay về đức tin? Charles Taylor đưa ra chẩn đoán. Còn chúng ta phải làm gì trong cuộc chiến ấy? The Cloud of Unknowing đưa ra phương thuốc.